Giác mạc nhân tạo tạm thời (Temporary keratoprosthesis - TKP) là công cụ hỗ trợ quan trọng trong các trường hợp bệnh lý nhãn khoa phức tạp cần phẫu thuật kết hợp giác mạc và dịch kính võng mạc. Theo tài liệu từ chương 77 của sách Corneal Surgery (2009), các nghiên cứu về kết cục phẫu thuật kết hợp TKP/pars plana vitrectomy cho thấy tỷ lệ cải thiện thị lực sớm đạt dưới 50% số ca, và giảm xuống còn 16–21% trong theo dõi dài hạn.
Giới thiệu
Phẫu thuật ghép giác mạc (keratoplasty) thường đạt kết quả tốt nhất khi tình trạng mắt đã được tối ưu hóa. Tuy nhiên, trong các tình huống cấp cứu như bong võng mạc hoặc bệnh lý phẫu thuật cấp tính, việc trì hoãn để chờ giác mạc trong suốt là không khả thi. TKP được thiết kế để cung cấp tầm nhìn rõ ràng cho phẫu thuật viên dịch kính, cho phép thao tác trong điều kiện nhãn áp cao mà không gây tổn thương cho mảnh ghép giác mạc mới. Các thách thức chính bao gồm độ trong suốt không ổn định của mảnh ghép, sai lệch ngoại vi (peripheral aberrations) và nguy cơ tổn thương nội mô do thao tác nội nhãn kéo dài.
Thiết kế và Instrumentation
Yêu cầu chức năng của một TKP khác biệt hoàn toàn với giác mạc nhân tạo vĩnh viễn; nó không cần tích hợp sinh học mà cần đảm bảo độ kín tại khớp nối prosthetic–corneal junction, khả năng chịu áp lực nội nhãn cao và tầm nhìn ngoại vi rõ ràng. Các thiết kế hiện nay thường sử dụng cơ chế ren (screw type mechanism) hoặc vành trước (anterior flange) rộng để tăng diện tích tiếp xúc. Các loại TKP phổ biến bao gồm Landers-type, Eckardt, Aachen và Cobo, với vật liệu từ PMMA, silicone hoặc thạch anh.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu kết cục | tài liệu không nêu |
| Tỷ lệ cải thiện thị lực sớm | dưới 50% số ca |
| Tỷ lệ cải thiện thị lực dài hạn | 16–21% số ca |
| Tỷ lệ phthisis bulbi và hạ nhãn áp | 37–52% |
| Tỷ lệ mảnh ghép trong suốt (Gallemore et al) | 70% |
| Tỷ lệ mảnh ghép trong suốt (3 tháng) | 42% |
| Tỷ lệ mảnh ghép trong suốt (1 năm) | 65% |
Kỹ thuật phẫu thuật
Việc sử dụng vòng Flieringa (Flieringa ring) được khuyến cáo để hỗ trợ vành giác mạc ngoại vi và cung cấp đối áp khi chèn TKP. Đối với Landers-type, kỹ thuật bao gồm việc cố định bằng chỉ 5-0 Mersilene hoặc 6-0 silk. Eckardt TKP được làm từ silicone, cho phép linh hoạt trong việc đặt chỉ khâu, đặc biệt ở những mắt bị chấn thương. Kỹ thuật đặt Eckardt yêu cầu duy trì áp lực hướng xuống để tránh thoát vị trước khi khâu cố định. Cobo TKP được thiết kế như một hình nón cụt, tích hợp tay cầm truyền dịch (infusion handle) để kiểm soát xuất huyết hắc mạc trong các phẫu thuật open-sky.
Kết cục lâm sàng
Mặc dù kết cục giải phẫu và thị lực thường kém do bệnh lý nền nặng, TKP vẫn là can thiệp cứu vãn nhãn cầu. Các biến chứng như loạn thị cao, giác mạc dốc và không đều thường gặp do sử dụng mảnh ghép nhỏ. Việc sửa đổi kỹ thuật để sử dụng mảnh ghép lớn hơn giúp giảm thiểu các biến chứng này. Silicone oil được ghi nhận là yếu tố nguy cơ đáng kể gây thất bại mảnh ghép.
Bình luận: Thông tin theo Corneal Surgery, 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các số liệu về kết cục thị lực cho thấy tiên lượng rất dè dặt trong các ca bệnh lý đa hệ thống. Hạn chế lớn nhất của TKP là nguy cơ phthisis bulbi cao (37-52%) sau phẫu thuật, đòi hỏi phẫu thuật viên phải cân nhắc kỹ giữa lợi ích của việc quan sát dịch kính và nguy cơ tổn thương cấu trúc nhãn cầu.
- Luôn sử dụng vòng Flieringa để hỗ trợ cấu trúc nhãn cầu khi sử dụng TKP.
- Kiểm tra độ kín của khớp nối prosthetic–corneal junction trước khi bắt đầu thao tác dịch kính.
- Sử dụng kỹ thuật trephination phù hợp với kích thước TKP để giảm thiểu loạn thị hậu phẫu.
- Cân nhắc sử dụng perfluoro-octane để tránh xẹp nhãn cầu khi tháo TKP.
- Theo dõi sát nguy cơ hạ nhãn áp và phthisis bulbi sau phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo:
Elmer Y. Tu, Joel Sugar, 2009, Chapter 77: Temporary keratoprosthesis, Corneal Surgery, trang 677-682.