Việc lắp kính tiếp xúc sau ghép giác mạc xuyên thấu (Penetrating Keratoplasty - PKP) thường được chỉ định cho mục đích điều trị, như hỗ trợ lành biểu mô hoặc điều chỉnh tật khúc xạ tồn dư, đặc biệt là loạn thị. Theo Sindt (2009), việc lựa chọn và thiết kế kính đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về địa hình giác mạc sau phẫu thuật để đạt được kết quả thị giác tối ưu.
Lắp kính điều trị
Kính tiếp xúc mềm (Hydrogel) có lịch sử lâu dài trong điều trị sau PKP, giúp giảm đau, bảo vệ biểu mô, duy trì độ ẩm và giữ thuốc tại chỗ. Các loại kính HEMA truyền thống có chi phí thấp nhưng dễ mất nước và trở nên quá chặt sau 20-30 phút, do đó cần đánh giá sau ít nhất 20-30 phút đeo. Kính Silicone hydrogel (SiHy) được ưu tiên hơn nhờ khả năng truyền oxy cao, giảm nguy cơ nhiễm trùng thứ phát, mặc dù có mô đun cứng hơn gây cảm giác khó chịu ban đầu. Đối với các trường hợp không có nguyên nhân gây tổn thương biểu mô từ phía người nhận, kính điều trị thường giúp lành vết thương trong 1-2 tuần.
Phương pháp lắp kính
Các dấu hiệu của một kính lắp đạt yêu cầu bao gồm: kính nằm trung tâm, che phủ hoàn toàn mối nối ghép-chủ, tạo sự thoải mái và có độ di động nhẹ khi chớp mắt. Bệnh nhân cần được hướng dẫn đeo kính cho đến lần tái khám tiếp theo, có thể từ 1 ngày đến 1 tuần. Điều trị sau PKP thường bao gồm kháng sinh, liệt điều tiết và corticosteroid không dạng huyền phù theo liều thông thường. Các sản phẩm nước mắt nhân tạo như methylcellulose 0,5% và 1%, hoặc các chất làm ướt dày hơn như Refresh PM hoặc Lacri-Lube được khuyến cáo sử dụng, ưu tiên loại không chất bảo quản.
Lắp kính quang học điều chỉnh tật khúc xạ
Các yếu tố ảnh hưởng đến loạn thị sau ghép bao gồm giác mạc người cho, bệnh lý người nhận, áp lực nội nhãn (IOP) khi cắt giác mạc, độ chính xác của đường khâu và quá trình lành vết thương. Kính tiếp xúc thường được chỉ định khi loạn thị cao hoặc bất đồng khúc xạ sau PKP. Tác giả ưu tiên kính cứng thấm khí (Gas-permeable - GP) do khả năng điều chỉnh loạn thị tốt hơn (thường từ 4-9 D), độ bền cao và dễ vệ sinh hơn so với kính mềm.
Thiết kế kính GP
Kính GP được phân loại thành thiết kế giác mạc, củng mạc và lai (hybrid). Việc đánh giá bằng fluorescein là bắt buộc để đảm bảo sự tiếp xúc tối thiểu giữa kính và mảnh ghép. Đối với kính củng mạc, không nên lắp trên mắt có mật độ tế bào nội mô dưới 1000 tế bào/mm2 để tránh phù giác mạc. Kính có đường kính từ 18 mm trở lên tạo lực hút mạnh, cần kỹ thuật tháo kính đặc biệt bằng cách ấn vào nhãn cầu để phá vỡ lực hút. Kính lai Synergeyes có phần trung tâm GP (Dk 100) và phần rìa mềm (Dk thấp), đòi hỏi kỹ thuật lắp chặt hơn dự kiến.
Đo độ cong giác mạc
Bản đồ địa hình giác mạc (Topography) là công cụ hỗ trợ quan trọng nhất. Dữ liệu độ cao (Elevation data) có giá trị hơn nhiều so với bản đồ trục (Axial maps) trong việc dự đoán hiệu quả của kính trên mắt. Bản đồ trục chỉ mô tả tốc độ thay đổi độ cong, trong khi bản đồ độ cao giúp xác định chính xác các điểm nhô cao nơi kính sẽ tiếp xúc.
Các dạng mảnh ghép đặc biệt
Mảnh ghép phẳng (Plateau graft) thường do khâu quá chặt hoặc áp lực nội nhãn thấp, rất khó lắp kính và thường cần kính đường kính lớn hoặc thiết kế hình học ngược. Mảnh ghép lồi (Proud graft) tạo hiệu ứng giả nón, cần kính có độ cong trung tâm dốc và rìa phẳng. Mảnh ghép nghiêng (Tilted graft) thường gặp trong tái phát keratoconus hoặc do kỹ thuật khâu, đòi hỏi kính thiết kế bất đối xứng hoặc kính củng mạc. Đối với mảnh ghép có loạn thị cao, cần đánh giá vị trí loạn thị (trên mảnh ghép hay trên toàn bộ mắt) để chọn kính cầu hoặc kính toric.
Tháo chỉ và Piggybacking
Việc lắp kính nên thực hiện khoảng 2 tuần sau khi tháo chỉ để đảm bảo ổn định địa hình. Kỹ thuật Piggybacking (đeo kính mềm dưới kính GP) giúp tăng sự thoải mái và bảo vệ biểu mô, tuy nhiên cần thận trọng ở bệnh nhân có bệnh lý mi mắt mãn tính. Việc lựa chọn kính mềm có mô đun thấp như Acuvue Oasys hoặc Air Optix có thể cải thiện sự thoải mái so với các loại kính khác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Loạn thị trung bình cần lắp kính | 4-9 D |
| Mật độ tế bào nội mô tối thiểu cho kính củng mạc | 1000 tế bào/mm2 |
| Thời gian lành biểu mô với kính điều trị | 1-2 tuần |
| Thời gian tái khám sau lắp kính | 2 tuần, 1 tháng, sau đó mỗi 6 tháng |
| Đường kính phần GP của kính Synergeyes | 8,2 mm |
Bình luận: Thông tin theo Sindt (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc ưu tiên kính GP cho mảnh ghép giác mạc, tuy nhiên cần lưu ý rằng kỹ thuật lắp kính củng mạc hiện nay đã phát triển mạnh mẽ hơn so với thời điểm 2009, đặc biệt trong việc quản lý các mảnh ghép phức tạp. Hạn chế của tài liệu là chưa đề cập chi tiết đến các biến chứng dài hạn của việc đeo kính liên tục trên mắt đã ghép.
- Luôn đánh giá sự di động của kính sau ít nhất 20-30 phút đeo trên mắt.
- Ưu tiên sử dụng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản để tránh độc tính cho mảnh ghép.
- Không lắp kính củng mạc nếu mật độ tế bào nội mô dưới 1000 tế bào/mm2.
- Sử dụng bản đồ độ cao (Elevation map) thay vì bản đồ trục để thiết kế kính.
- Luôn kiểm tra sự tiếp xúc giữa kính và mảnh ghép bằng fluorescein trước khi cấp kính.
Tài liệu tham khảo:
Sindt CW, 2009, Contact lens fitting after penetrating keratoplasty, Corneal Surgery, 495-506.