Bệnh lý mắt do Herpes: Herpes Simplex và Herpes Zoster ở bệnh nhân ghép giác mạc

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Bệnh lý mắt do Herpes Simplex

Herpes simplex keratitis (viêm giác mạc do Herpes simplex) đã trở thành nguyên nhân nhiễm trùng hàng đầu gây mất thị lực tại Hoa Kỳ trong vòng 6 năm sau khi thuốc nhỏ mắt chứa steroid được đưa vào sử dụng năm 1950, theo báo cáo của Thygeson và cộng sự. Bệnh lý này được phân loại thành các giai đoạn lâm sàng chính bao gồm viêm giác mạc biểu mô, viêm giác mạc mô đệm (disciform, infiltrative, infiltrative necrotizing) và viêm giác mạc - màng bồ đào (keratouveitis).

Viêm giác mạc mô đệm do Herpes Simplex

Viêm giác mạc mô đệm là giai đoạn có nguy cơ gây mù lòa do để lại sẹo giác mạc. Thể disciform biểu hiện bằng phù mô đệm khu trú, ít tế bào viêm (WBC) trong tiền phòng, thời gian lành tự nhiên từ 2-6 tháng. Thể infiltrative có sự thâm nhiễm tế bào viêm trong mô đệm, thường khu trú dưới dạng tiêm củng mạc, ít khi gây phản ứng tiền phòng nặng như viêm giác mạc do vi khuẩn hay nấm. Thể infiltrative necrotizing là dạng nặng nhất, có thể dẫn đến sa màng Descemet hoặc thủng giác mạc, đòi hỏi phải làm xét nghiệm phết và cấy giác mạc để chẩn đoán phân biệt.

Viêm giác mạc - màng bồ đào do Herpes Simplex

Herpes simplex keratouveitis được định nghĩa bởi Herpes Eye Disease Study (HEDS) là tình trạng có 11 tế bào trở lên trong chùm đèn khe 1 mm x 0.5 mm. Đây là tình trạng tương đối hiếm gặp, chỉ có 50 trong số 104 bệnh nhân được tuyển chọn từ 8 trung tâm lâm sàng trong 4 năm. Khác với các thể viêm giác mạc khác, thể này có phản ứng tiền phòng đáng kể. Thời gian lành tự nhiên kéo dài từ 2-6 tháng.

Các cân nhắc trước phẫu thuật

Yếu tố quan trọng nhất quyết định thành công của ghép giác mạc là mắt phải không còn viêm trong thời gian ít nhất 6 tháng mà không sử dụng steroid. Việc giảm liều steroid cần thực hiện chậm rãi. Sự tân mạch giác mạc thường gặp trong các thể viêm mô đệm, tuy nhiên lợi ích của việc kiểm soát tân mạch trước phẫu thuật chưa bao giờ được chứng minh rõ ràng. Cảm giác giác mạc thường giảm do viêm mô đệm mạn tính, nhưng sự phục hồi cảm giác không phải là điều kiện tiên quyết để thực hiện ghép giác mạc.

Điều trị bằng thuốc kháng virus

Thuốc kháng virus tại chỗ chỉ có hiệu quả trong giai đoạn viêm giác mạc biểu mô hoạt động. Không có bằng chứng thuyết phục từ các nghiên cứu kiểm soát tốt cho thấy việc sử dụng thuốc kháng virus tại chỗ giúp ngăn ngừa tái phát sau ghép giác mạc. Đối với thuốc kháng virus toàn thân, HEDS cho thấy acyclovir đường uống không có hiệu quả đáng kể trong điều trị viêm mô đệm hoạt động hoặc ngăn ngừa viêm mô đệm/viêm mống mắt ở bệnh nhân viêm giác mạc biểu mô. Tuy nhiên, các nghiên cứu sau này cho thấy acyclovir đường uống có thể có lợi trong dự phòng tái phát.

Xử trí thủng giác mạc và vạt kết mạc

Khi xảy ra thủng giác mạc, nếu đường kính lỗ thủng dưới 2 mm, có thể sử dụng kính tiếp xúc mềm và keo dán mô. Nếu lỗ thủng lớn hơn 2 mm, cần can thiệp phẫu thuật. Vạt kết mạc (conjunctival flap) theo kỹ thuật của Gundersen là phương pháp thường được cân nhắc để điều trị các trường hợp viêm mô đệm hoại tử khó trị hoặc như một biện pháp tạm thời trước khi ghép giác mạc.

Biến chứng sau ghép giác mạc

Hai biến chứng chính là tái phát Herpes simplex và phản ứng thải ghép nội mô. Tỷ lệ tái phát Herpes simplex sau ghép giác mạc dao động từ 6-47%. Việc phân biệt giữa tái phát và thải ghép rất khó khăn, trong đó đường Khodadoust là dấu hiệu đặc trưng của thải ghép nội mô. Tỷ lệ ghép trong suốt đạt từ 75-80% nếu phẫu thuật được thực hiện trên mắt không còn viêm.

Bệnh lý mắt do Herpes Zoster

Khác với Herpes simplex, Herpes zoster không tái phát trong cùng một dermatome (khoanh da) sau khi tình trạng viêm đã được giải quyết hoàn toàn (thường mất 2-6 tháng). Các trường hợp được cho là tái phát Herpes zoster thường là chẩn đoán nhầm với Herpes simplex (pseudozoster). Bảng dưới đây tóm tắt các đặc điểm phân biệt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ tái phát Herpes simplex sau ghép6-47%, tài liệu không nêu thời gian theo dõi cụ thể
Tỷ lệ ghép trong suốt (Herpes simplex)75-80%
Tỷ lệ ghép trong suốt (Herpes zoster)78-83%
Định nghĩa keratouveitis (HEDS)11 tế bào trở lên trong chùm đèn khe 1mm
Thời gian lành tự nhiên (viêm mô đệm)2-6 tháng
Bình luận: Thông tin theo Lanier, 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tài liệu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát viêm trước phẫu thuật ghép giác mạc. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu về acyclovir dự phòng trong tài liệu này có thể đã cũ, cần cập nhật các phác đồ liều dùng mới nhất từ các guideline nhãn khoa hiện đại.
  • Đảm bảo mắt không viêm ít nhất 6 tháng trước khi chỉ định ghép giác mạc.
  • Sử dụng acyclovir đường uống để dự phòng tái phát ở bệnh nhân có tiền sử viêm mô đệm.
  • Cân nhắc vạt kết mạc Gundersen cho các trường hợp viêm mô đệm hoại tử có nguy cơ thủng.
  • Phân biệt kỹ giữa tái phát Herpes simplex và thải ghép nội mô dựa trên dấu hiệu lâm sàng và đường Khodadoust.
  • Tránh sử dụng steroid kéo dài nếu không cần thiết để giảm nguy cơ tái phát và biến chứng.

Tài liệu tham khảo:

Jeffrey Day Lanier, 2009, Chapter 31: Herpetic eye disease: ocular herpes simplex and herpes zoster, Corneal Surgery, 277-283.

Xem thêm