Chương 76 trong tài liệu "Corneal Surgery" (2009) cung cấp tổng quan về các khối u kết mạc và giác mạc, bao gồm phân loại, đặc điểm lâm sàng và các phương pháp điều trị từ phẫu thuật đến xạ trị và hóa trị. Các khối u này được phân loại dựa trên nguồn gốc mô học, bao gồm biểu mô bề mặt, melanocytic, adnexal, lympho/tạo máu và mô mềm.
Đặc điểm vi thể của kết mạc và giác mạc liên quan đến tân sinh
Kết mạc được bao phủ bởi biểu mô trụ phân tầng với các tế bào đài, chuyển tiếp thành biểu mô vảy tại rìa, bờ mi và caruncle. Substantia propria bao gồm mô liên kết xơ mạch với mật độ thay đổi. Tại vùng fornix và nhãn cầu, lớp này dày và lỏng lẻo, trong khi tại rìa, nó mỏng và chắc chắn gắn vào episclera. Các tế bào sợi và tế bào viêm thường hiện diện trong stroma kết mạc. Các tập hợp lympho tạo thành cấu trúc giống nang thường thấy ở bệnh nhân bình thường. Plica semilunaris và caruncle có giải phẫu đặc biệt, trong đó caruncle được lót bởi biểu mô vảy không sừng hóa.
Tổn thương lành tính của biểu mô bề mặt
Squamous cell papilloma là khối u lành tính liên quan đến Human papillomavirus (HPV) các phân nhóm 6, 11, 16 và 18. Ở trẻ em, tổn thương thường có cuống, đa ổ và nằm ở fornix dưới. Ở người lớn, chúng có xu hướng phẳng (sessile) và nằm trên kết mạc nhãn cầu. Điều trị hiệu quả nhất là cắt bỏ tổn thương mà không thao tác trực tiếp, kết hợp áp lạnh (cryotherapy) vào chân và rìa cắt. Pseudocarcinomatous hyperplasia (PEH) là phản ứng của biểu mô với kích ứng, đặc trưng bởi sự phát triển nhanh trong vài tuần/tháng, thiếu atypia nhân và chứa các vi áp xe trong biểu mô. Leukoplakic plaques trên kết mạc có ít hoặc không có tiềm năng ác tính, trừ khi liên quan đến thiếu hụt vitamin A (Bitot’s spots). Benign hereditary intraepithelial dyskeratosis là bệnh di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, gây ra các mảng trắng hai bên ở vùng rìa kết mạc.
Tân sinh trong biểu mô (CIN)
Conjunctival or corneal intraepithelial neoplasia (CIN) là thuật ngữ ưu tiên thay thế cho loạn sản và ung thư tại chỗ. CIN được phân độ dựa trên mức độ atypia tế bào và sự mất trưởng thành biểu mô. CIN nhẹ chiếm một phần độ dày biểu mô, trong khi CIN nặng chiếm toàn bộ độ dày. HPV 16 và 18 có liên quan đến bệnh sinh. Cần loại trừ nhiễm HIV ở người dưới 50 tuổi. Điều trị bao gồm sinh thiết cắt bỏ (excisional biopsy) và theo dõi lâm sàng chặt chẽ. Actinic keratosis là tổn thương tiền ung thư phát triển chậm sau khi tiếp xúc kéo dài với tia cực tím, thường chồng lên pinguecula hoặc pterygium.
Khối u ác tính của biểu mô bề mặt
Squamous cell carcinoma (SCC) đặc trưng bởi sự xâm lấn của các tế bào biểu mô bất thường vào stroma bên dưới. Tại Mỹ, hầu hết SCC chỉ xâm lấn nông và có diễn tiến lâm sàng tương đối lành tính. SCC phát triển từ CIN có xu hướng biệt hóa kém và lan xuống giác mạc hoặc củng mạc. Điều trị chủ yếu là phẫu thuật cắt bỏ rộng với rìa 2-3 mm. Tái phát thường gặp nếu rìa cắt không sạch. Xạ trị (strontium-90, radium) không được khuyến cáo là liệu pháp đơn độc nhưng có thể dùng cho tổn thương lan tỏa.
Khối u hệ thống melanocytic
Nevi kết mạc được phân loại là junctional, subepithelial hoặc compound dựa trên vị trí các tổ chức tế bào nevus. Melanosis bao gồm các dạng bẩm sinh và mắc phải. Primary acquired melanosis (PAM) là sự tăng sinh melanocytic tân sinh đơn phương trong biểu mô kết mạc, thường gặp ở người da trắng. PAM với atypia có nguy cơ tiến triển thành melanoma lên đến 50-90%. Melanoma kết mạc là khối u hiếm gặp, có thể xâm lấn thần kinh và lan ra hốc mắt. Các yếu tố tiên lượng xấu bao gồm độ dày khối u, xâm lấn củng mạc/hốc mắt, tái phát và hoạt động phân bào cao.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ tái phát sau xạ trị | 2-47%, trung bình 18% |
| Tỷ lệ tái phát sau cắt bỏ không hoàn toàn | 53% |
| Tỷ lệ tái phát sau cắt bỏ có rìa sạch | 5% |
| Tỷ lệ tái phát melanoma từ PAM (15 năm) | lên đến 65% |
| Tỷ lệ thành công khi kết hợp áp lạnh | 80-90% |
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì | Tối đa | Lưu ý theo dõi |
|---|---|---|---|---|
| Mitomycin-C 0.02% | 4 lần/ngày trong 10-22 ngày | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu | Theo dõi tác dụng phụ (hyperemia, đau, blepharospasm) |
| Dinitrochlorobenzene | 2000 μg (bôi da cẳng tay) | lượng nhỏ dung dịch đậm đặc | tài liệu không nêu | Cần nhạy cảm hóa hệ thống, theo dõi lâm sàng liên tục |
Bình luận: Thông tin theo [Corneal Surgery, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phương pháp điều trị như áp lạnh (cryotherapy) và hóa trị tại chỗ (mitomycin-C) vẫn là nền tảng trong quản lý tân sinh bề mặt nhãn cầu (OSSN - Ocular Surface Squamous Neoplasia). Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc sử dụng mitomycin-C đòi hỏi sự thận trọng về liều lượng và thời gian để tránh biến chứng bề mặt nhãn cầu. Việc chẩn đoán sớm thông qua sinh thiết vẫn là tiêu chuẩn vàng để xác định độ sâu xâm lấn và hướng xử trí.
- Luôn thực hiện sinh thiết cắt bỏ hoặc sinh thiết một phần cho các tổn thương nghi ngờ để xác định chẩn đoán mô bệnh học.
- Sử dụng áp lạnh (cryotherapy) bổ trợ sau khi cắt bỏ các khối u ác tính để giảm tỷ lệ tái phát.
- Cần theo dõi sát các tổn thương sắc tố có sự thay đổi về kích thước, độ cao hoặc màu sắc để phát hiện sớm melanoma.
- Loại trừ nhiễm HIV ở bệnh nhân trẻ tuổi có các tổn thương tân sinh biểu mô hoặc Kaposi's sarcoma.
- Đảm bảo rìa phẫu thuật sạch (histologically clear margins) là yếu tố tiên quyết để kiểm soát tái phát trong ung thư biểu mô tế bào vảy và ung thư biểu mô tuyến bã (sebaceous carcinoma).
Tài liệu tham khảo:
Amol D. Kulkarni, Heather A.D. Potter, Thomas J. Liesegang, Daniel M. Albert, 2009, Chapter 76: Conjunctival and corneal tumors, Corneal Surgery, 665-676.