Biến chứng trong phẫu thuật nội soi nền sọ: Tổng quan về rủi ro và quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Phẫu thuật nội soi nền sọ (endoscopic skull base surgery) đã có những tiến bộ đáng kể trong hai thập kỷ qua, cho phép tiếp cận các tổn thương phức tạp thông qua các đường tiếp cận xâm lấn tối thiểu. Tuy nhiên, mỗi kỹ thuật đều đi kèm với một hồ sơ rủi ro tiến triển, đòi hỏi phẫu thuật viên phải hiểu rõ các biến chứng tiềm ẩn để lập kế hoạch tiếp cận và tư vấn bệnh nhân hiệu quả.

Biến chứng nhỏ trong phẫu thuật nền sọ

Các biến chứng nhỏ thường gặp bao gồm viêm xoang sau mổ và hình thành dính (synechia formation). Việc phá vỡ giải phẫu xoang mũi bình thường dẫn đến tình trạng đóng vảy (crusting) ở nhiều bệnh nhân, đòi hỏi phải làm sạch tại phòng khám để ngăn ngừa viêm xoang và dính. Một nghiên cứu cho thấy 50% bệnh nhân bị đóng vảy đáng kể, 40% có triệu chứng viêm xoang. Tỷ lệ hình thành dính sau phẫu thuật xoang nội soi dao động từ 5% đến 28%. Ngoài ra, sự hình thành nhầy xoang (mucocele) do tắc nghẽn đường thoát dịch sau mổ xảy ra ở 3% đến 8% trường hợp. Chảy máu mũi (epistaxis) sau mổ cũng là một cân nhắc quan trọng, thường xảy ra 2 đến 4 tuần sau phẫu thuật. Một nghiên cứu trên hơn 400 ca phẫu thuật tuyến yên cho thấy tỷ lệ chảy máu mũi là 4,1%, trong đó 5 ca cần can thiệp tại phòng mổ và 2 ca cần thuyên tắc mạch.

Biến chứng lớn trong phẫu thuật nền sọ

Biến chứng lớn phổ biến nhất là rò dịch não tủy (CSF leak). Việc rách màng cứng và màng nhện dẫn đến rò dịch, đòi hỏi phải tái tạo bằng vạt vách mũi (nasoseptal flap) hoặc các kỹ thuật ghép tự thân. Tỷ lệ rò dịch phụ thuộc vào vị trí phẫu thuật, trong đó khuyết hổng vùng yên (sellar) có tỷ lệ thấp nhất, tiếp theo là vùng sàng (cribriform), trên yên (suprasellar) và vùng dốc (clival) là khó sửa chữa nhất. Viêm màng não sau mổ có liên quan chặt chẽ với thất bại trong tái tạo và rò dịch kéo dài, với tỷ lệ tử vong lên đến 13%. Ngoài ra, bệnh lý thần kinh sọ (cranial neuropathy) là một biến chứng nghiêm trọng, với tỷ lệ 12% ở bệnh nhân u xoang hang không phải u tuyến yên và 8,7% sau cắt u dây sống vùng dốc. Tổn thương mạch máu, đặc biệt là động mạch cảnh, là biến chứng đáng sợ nhất với tỷ lệ tổn thương động mạch là 0,34%.

Biến chứng nhãn khoa

Phẫu thuật nội soi hốc mắt (endoscopic orbital surgery) mang lại các lựa chọn xâm lấn tối thiểu cho các tổn thương phức tạp nhưng đi kèm rủi ro mới như tổn thương dây thần kinh thị giác, liệt vận nhãn (ophthalmoplegia), tụ máu hốc mắt (orbital hematoma) hoặc tổn thương cơ ngoài mắt. Tụ máu hốc mắt là biến chứng nguy hiểm, xảy ra với tỷ lệ 0,12% trong hơn 1600 ca phẫu thuật xoang. Nếu áp lực hốc mắt > 20 mm Hg, cần sử dụng mannitol và dexamethasone, hoặc mở góc mắt ngoài (lateral canthotomy) và cắt dây chằng góc mắt (cantholysis) nếu thị lực giảm tiến triển. Song thị (diplopia) tạm thời xảy ra ở 15% đến 64% bệnh nhân sau giải áp hốc mắt. Tổn thương dây thần kinh thị giác, nhãn cầu và võng mạc là hiếm gặp, nhưng phẫu thuật vùng đỉnh hốc mắt (orbital apex) có nguy cơ cao, với tỷ lệ mất thị lực là 3,7% trong một loạt 27 bệnh nhân.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ đóng vảy sau mổ50% bệnh nhân
Tỷ lệ triệu chứng viêm xoang40% bệnh nhân
Tỷ lệ hình thành dính (synechia)5% đến 28% bệnh nhân
Tỷ lệ hình thành nhầy xoang (mucocele)3% đến 8% trường hợp
Tỷ lệ chảy máu mũi sau mổ (tổng quan)4,1% trong hơn 400 ca phẫu thuật
Tỷ lệ rò dịch não tủy gây viêm màng nãolên đến 21%
Tỷ lệ tử vong do viêm màng nãolên đến 13%
Tỷ lệ tổn thương động mạch0,34%
Tỷ lệ tụ máu hốc mắt0,12% trong hơn 1600 ca
Tỷ lệ mất thị lực sau phẫu thuật đỉnh hốc mắt3,7% trong 27 bệnh nhân
Bình luận: Thông tin theo [Vankoevering et al., 2021]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các biến chứng như rò dịch não tủy và tổn thương động mạch cảnh là những tình huống cấp cứu đòi hỏi phẫu thuật viên phải có kỹ năng xử trí tại chỗ và phối hợp đa chuyên khoa. Hạn chế của tài liệu là dữ liệu về tỷ lệ biến chứng chủ yếu dựa trên các nghiên cứu hồi cứu, do đó có thể tồn tại sai số báo cáo. Việc bảo tồn vạt vách mũi và kỹ thuật bóc tách tỉ mỉ là chìa khóa để giảm thiểu các biến chứng này.
  • Luôn kiểm tra áp lực hốc mắt nếu nghi ngờ tụ máu sau phẫu thuật nội soi hốc mắt.
  • Sử dụng vạt vách mũi làm công cụ tái tạo chính cho các khuyết hổng nền sọ lớn.
  • Phối hợp với chuyên khoa thần kinh và nhãn khoa để quản lý các biến chứng thần kinh sọ và song thị.
  • Thực hiện kỹ thuật bóc tách hai tay và sử dụng lưỡng cực (bipolar electrocautery) thận trọng để tránh tổn thương dây thần kinh.
  • Theo dõi sát bệnh nhân có rò dịch não tủy để ngăn ngừa viêm màng não.

Tài liệu tham khảo:

Vankoevering, K. K., Prevedello, D. M., & Carrau, R. L., 2021, Complications in Endoscopic Skull Base Surgery, Endoscopic Surgery of the Orbit, 276-280.

Xem thêm