Quản lý dẫn lưu áp xe dưới màng xương hốc mắt qua nội soi ở trẻ em

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Áp xe dưới màng xương hốc mắt (Subperiosteal abscess - SPA) là biến chứng nghiêm trọng của viêm mũi xoang cấp (Acute rhinosinusitis - ARS), với tỷ lệ biến chứng nặng ước tính 1:12.000 ở trẻ em và 1:32.000 ở người lớn. Tài liệu này (Saadeh et al., 2021) tổng hợp các chiến lược chẩn đoán và phẫu thuật nội soi mũi xoang để dẫn lưu SPA, nhấn mạnh vai trò của việc phối hợp đa chuyên khoa giữa tai mũi họng và nhãn khoa.

Trình bày lâm sàng

Trẻ em mắc SPA thường có tiền sử sốt, nghẹt mũi và đau mặt. Các triệu chứng gợi ý biến chứng hốc mắt bao gồm sưng nề mi mắt, nhìn mờ, đau và hạn chế vận động nhãn cầu. Khám lâm sàng có thể ghi nhận sưng nề mi trên/dưới, giảm thị lực, liệt vận nhãn (ophthalmoplegia), phù kết mạc (chemosis) và lồi mắt (proptosis). Việc phân biệt SPA với viêm mô tế bào hốc mắt đôi khi khó khăn, tuy nhiên sự di lệch nhãn cầu ra ngoài hoặc xuống dưới là dấu hiệu gợi ý hình thành áp xe. Nội soi mũi có thể thấy cuốn mũi sưng nề và dịch mủ.

Chẩn đoán hình ảnh và đánh giá

Đánh giá ban đầu bao gồm khám nhãn khoa toàn diện: đánh giá đồng tử, võng mạc, nhãn áp (IOP), mức độ lồi mắt và phù kết mạc. Chụp cắt lớp vi tính (CT) xoang có cản quang là phương pháp lựa chọn để xác định phạm vi nhiễm trùng và loại trừ tổn thương xoang hang. MRI không được chỉ định thường quy trừ khi nghi ngờ biến chứng nội sọ hoặc viêm xoang do nấm. Các chỉ số như chiều rộng áp xe <10 mm và thể tích <500 mm3 có thể được cân nhắc điều trị nội khoa ban đầu nếu không có dấu hiệu đe dọa thị lực.

Quản lý nội khoa

Điều trị nội khoa bao gồm kháng sinh và vệ sinh mũi. Kháng sinh kinh nghiệm nên bao phủ các tác nhân phổ biến. Theo Coudert et al., 60% mẫu cấy là Streptococcus, 12% Staphylococcus và 12% vi khuẩn kỵ khí. Đối với trẻ ≤9 tuổi, khuyến cáo dùng ampicillin-sulbactam hoặc ceftriaxone. Nếu nghi ngờ MRSA, cần điều chỉnh kháng sinh phù hợp. Trẻ ≥10-15 tuổi có nguy cơ nhiễm đa vi khuẩn cao hơn, cần phổ kháng sinh rộng hơn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ biến chứng nặng (trẻ em)1:12.000
Tỷ lệ biến chứng nặng (người lớn)1:32.000
Tỷ lệ MRSA (Liao et al.)6,5% (3/46 mẫu cấy)
Ngưỡng thể tích SPA cần phẫu thuật>500 mm3
Thời gian dẫn lưu "cấp cứu"12-24 giờ sau nhập viện
Thời gian theo dõi cải thiện lâm sàng48-72 giờ

Quản lý phẫu thuật

Phẫu thuật nội soi mũi xoang đã thay thế dần các kỹ thuật mở. Phẫu thuật viên cần chuẩn bị cho tình trạng chảy máu do niêm mạc viêm. Kỹ thuật bao gồm mở xoang hàm, mở xoang sàng trước và sau để tiếp cận hốc mắt. Nếu không thấy mủ, lamina papyracea được mở bằng curette hoặc bóc tách màng xương. Nếu chảy máu quá nhiều gây cản trở, cần chuyển sang đường mổ ngoài. Sau phẫu thuật, bệnh nhân thường dùng kháng sinh đường uống trong 14 ngày.

Bình luận: Thông tin theo Saadeh et al., 2021; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc quyết định phẫu thuật dựa trên sự phối hợp chặt chẽ giữa tai mũi họng và nhãn khoa là yếu tố then chốt. Hạn chế của tài liệu là thiếu tiêu chuẩn vàng trong đo đạc thể tích áp xe trên CT. Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Theo dõi sát nhãn áp và thị lực là bắt buộc trong giai đoạn hậu phẫu để phát hiện sớm hội chứng chèn ép hốc mắt.
  • Ưu tiên điều trị nội khoa và theo dõi sát ở trẻ em <10 tuổi không có dấu hiệu đe dọa thị lực.
  • Can thiệp phẫu thuật ngay nếu tình trạng không cải thiện sau 48-72 giờ hoặc có dấu hiệu tiến triển xấu.
  • Sử dụng kháng sinh kinh nghiệm có phổ bao phủ vi khuẩn kỵ khí và MRSA tùy theo dịch tễ địa phương.
  • Phối hợp đa chuyên khoa để theo dõi nhãn áp và thị lực trong các trường hợp phức tạp.
  • Cân nhắc phẫu thuật mở nếu tiếp cận nội soi không an toàn hoặc không đủ để dẫn lưu áp xe.

Tài liệu tham khảo:

Saadeh, C., Deere, J., Shah, G., & Mitchell, R., 2021, Endoscopic Subperiosteal Abscess Drainage, Endoscopic Surgery of the Orbit, Chapter 30, pp. 208-211.

Xem thêm