Tài liệu Cornea Atlas (2014) trình bày các thủ thuật điều trị và tái tạo nhãn khoa, bao gồm từ kính tiếp xúc củng mạc (scleral contact lens) đến các kỹ thuật phẫu thuật phức tạp như keratoprosthesis. Các can thiệp này được chỉ định cho các bệnh lý giác mạc nghiêm trọng, chấn thương hoặc biến chứng sau phẫu thuật nhằm bảo tồn cấu trúc và cải thiện thị lực cho bệnh nhân.
Kính tiếp xúc củng mạc
Kính tiếp xúc củng mạc được sử dụng như một phương pháp điều trị bảo tồn cho các bệnh lý bề mặt nhãn cầu. Trong một trường hợp bệnh nhân bị sẹo giác mạc dày sau loét giác mạc do Pseudomonas, thị lực chỉnh kính tốt nhất là 20/100. Sau khi lắp kính tiếp xúc củng mạc, thị lực không chỉnh kính cải thiện lên 20/30. Cơ chế hoạt động dựa trên việc tạo ra một bề mặt quang học mới phía trước giác mạc, với giao diện chất lỏng (fluid interface) giúp điều chỉnh các bất thường về khúc xạ bề mặt.
Vạt kết mạc
Vạt kết mạc (conjunctival flap) là lựa chọn điều trị cho các ổ loét giác mạc không đáp ứng với điều trị bảo tồn, đặc biệt trong các trường hợp loét thần kinh (neurotrophic ulcer) hoặc loét do hở mi. Ví dụ, một bệnh nhân bị liệt vận nhãn ngoài tiến triển (chronic progressive external ophthalmoplegia) gây loét do hở mi đã được kiểm soát bằng vạt kết mạc có cuống (conjunctival pedicle flap). Sau khi cắt chỉ, thị lực bệnh nhân trở về mức trước phẫu thuật.
Phẫu thuật mộng thịt
Phẫu thuật mộng thịt (pterygium) hiện đại tập trung vào việc giảm tỷ lệ tái phát và cải thiện thẩm mỹ. Kỹ thuật cắt bỏ mộng thịt kết hợp ghép kết mạc tự thân (conjunctival autograft) cho thấy kết quả tốt sau 1 tuần hậu phẫu. Trong các trường hợp tái phát, việc cắt bỏ rộng mộng thịt cùng bao Tenon quanh các cơ trực, cắt bỏ nếp bán nguyệt và tái tạo nếp bán nguyệt có thể giúp đạt kết quả thẩm mỹ vượt trội mà không cần dùng mitomycin hoặc màng ối.
Điều trị loét củng mạc và thủng giác mạc
Loét củng mạc (scleral melt) sau phẫu thuật mộng thịt hoặc cắt bỏ mộng thịt có thể được xử lý bằng cách huy động vạt kết mạc có cuống và sử dụng chỉ không tiêu. Đối với thủng giác mạc, việc sử dụng keo dán mô (tissue adhesive) như cyanoacrylate kết hợp với kính tiếp xúc băng (bandage contact lens) giúp bịt kín vị trí thủng và tái tạo tiền phòng nhanh chóng, ví dụ như trong trường hợp loét giác mạc do acne rosacea.
Cắt bỏ giác mạc nông và PTK
Cắt bỏ giác mạc nông (superficial keratectomy) được chỉ định cho các bệnh lý như thoái hóa dạng nốt Salzmann (Salzmann’s nodular degeneration), giúp giảm đáng kể loạn thị giác mạc. Phẫu thuật cắt bỏ giác mạc bằng laser (Phototherapeutic Keratectomy - PTK) là phương pháp hiệu quả cho các bệnh lý loạn dưỡng giác mạc như Reis-Bucklers hoặc loạn dưỡng dạng giọt gelatin (gelatinous drop-like corneal dystrophy), giúp làm phẳng bề mặt giác mạc và giảm độ đục.
Liên kết chéo collagen giác mạc
Liên kết chéo collagen giác mạc (Corneal Collagen Crosslinking - CXL) sử dụng riboflavin và tia cực tím A (ultraviolet-A light) để làm cứng mô giác mạc. Sau điều trị, giác mạc có thể xuất hiện quầng xanh vàng và các đường ứng suất (stress lines) ở nhu mô sau, tương tự như Vogt’s striae trong bệnh giác mạc chóp. Kết quả theo dõi 14 tháng cho thấy sự ổn định của địa hình giác mạc và cải thiện thị lực.
Keratoprosthesis
Phẫu thuật keratoprosthesis (prosthokeratoplasty) là lựa chọn cuối cùng cho các bệnh nhân đã thất bại với các phương pháp ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty). Các loại như Dohlman-Doane type I/II hoặc AlphaCor™ được chỉ định trong bỏng hóa chất nặng, hội chứng Stevens-Johnson. Tuy nhiên, nguy cơ biến chứng như viêm nội nhãn (endophthalmitis), rò rỉ thủy dịch, hoặc tan chảy mô giác mạc hỗ trợ (sterile melt) vẫn tồn tại và cần theo dõi sát sao.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thị lực sau kính củng mạc | 20/30 (không chỉnh kính) |
| Loạn thị trước/sau PTK | Giảm từ >10 diopters xuống 1.60 diopters |
| Theo dõi sau CXL | 14 tháng |
| Thị lực sau CXL | 20/20 |
| Theo dõi sau Dohlman-Doane | 15-20 tháng |
Bình luận: Thông tin theo Cornea Atlas, 2014; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các thủ thuật tái tạo giác mạc đòi hỏi kỹ năng phẫu thuật cao và quản lý biến chứng hậu phẫu chặt chẽ. Việc lựa chọn phương pháp (vạt kết mạc, ghép màng ối, hay keratoprosthesis) phụ thuộc vào tình trạng bề mặt nhãn cầu và khả năng nuôi dưỡng của mô chủ. Hạn chế của các kỹ thuật này là nguy cơ tái phát hoặc đào thải mô ghép, đặc biệt ở các bệnh nhân có bệnh lý hệ thống như Stevens-Johnson.
- Ưu tiên bảo tồn bề mặt nhãn cầu bằng kính tiếp xúc củng mạc trước khi can thiệp phẫu thuật xâm lấn.
- Sử dụng ghép kết mạc tự thân trong phẫu thuật mộng thịt để giảm tỷ lệ tái phát.
- Cân nhắc kỹ lưỡng chỉ định keratoprosthesis cho các trường hợp đã thất bại với ghép giác mạc truyền thống.
- Theo dõi sát các dấu hiệu tan chảy giác mạc (scleral/corneal melt) sau khi sử dụng keo dán mô hoặc keratoprosthesis.
- Sử dụng kỹ thuật cắt bỏ rộng và tái tạo nếp bán nguyệt để tối ưu hóa thẩm mỹ trong mộng thịt tái phát.
Tài liệu tham khảo:
Krachmer, J. H., Mannis, M. J., & Holland, E. J., 2014, Chapter 24: Therapeutic and Reconstructive Procedures, Cornea Atlas, 325-341.