Rối loạn miễn dịch giác mạc: Biểu hiện lâm sàng và quản lý bệnh lý hệ thống

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Dẫn nhập về rối loạn miễn dịch giác mạc

Các rối loạn miễn dịch giác mạc bao gồm những bệnh lý khu trú tại giác mạc và các bệnh lý liên quan đến rối loạn hệ thống, nơi sự phong phú của collagen và mạch máu tại củng mạc và rìa giác mạc tạo điều kiện cho các biểu hiện của bệnh lý mạch máu collagen (collagen vascular diseases). Một số bệnh như viêm khớp dạng thấp (rheumatoid arthritis) thường ảnh hưởng đến giác mạc sau khi bệnh hệ thống đã kéo dài, trong khi các bệnh khác như u hạt Wegener (Wegener’s granulomatosis) và viêm đa nút quanh động mạch (polyarteritis nodosa) có thể khởi phát bằng các biểu hiện tại củng mạc và giác mạc.

Viêm khớp dạng thấp

Viêm khớp dạng thấp gây ra nhiều tổn thương tại mắt, bao gồm scleromalacia perforans (mỏng củng mạc không đau), viêm củng mạc hoại tử (necrotizing scleritis) có đau và viêm cấp tính, cùng các ổ loét giác mạc trung tâm hoặc ngoại vi. Loét giác mạc trung tâm thường xuất hiện ở những mắt cực kỳ khô và có nguy cơ tiến triển nhanh đến thủng giác mạc mà không gây đau đáng kể. Ngược lại, loét giác mạc ngoại vi thường xảy ra tại rìa vùng mạch máu giác mạc, đi kèm với viêm củng mạc và có mức độ đau nhất định. Điều trị các trường hợp này thường đòi hỏi ức chế miễn dịch hệ thống (systemic immunosuppression) để kiểm soát quá trình viêm và ngăn ngừa thủng giác mạc.

Bệnh lý mạch máu collagen không do viêm khớp

Viêm đa nút quanh động mạch là một bệnh viêm mạch hệ thống ảnh hưởng đến các động mạch kích thước nhỏ và trung bình, với các biểu hiện tại đoạn trước bao gồm viêm thượng củng mạc, viêm củng mạc lan tỏa, viêm củng mạc hoại tử và viêm giác mạc hoại tử ngoại vi. Lupus ban đỏ hệ thống (systemic lupus erythematosus) có thể biểu hiện qua loét giác mạc rìa, viêm củng mạc và viêm màng bồ đào kèm màng fibrin trong tiền phòng. Đối với lupus ban đỏ dạng đĩa (discoid lupus erythematosus), tổn thương mi mắt có thể là dấu hiệu khởi đầu với các mảng đỏ, gồ cao và bong vảy bề mặt. Khoảng 20% bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống có thể có các tổn thương da của lupus dạng đĩa.

U hạt Wegener

U hạt Wegener là một phản ứng u hạt hoại tử thường liên quan đến đường hô hấp trên, dưới và thận. Biểu hiện tại mắt có thể là dấu hiệu khởi đầu, ví dụ như khối u kết mạc. Viêm củng mạc hoại tử trong bệnh này đặc trưng bởi sự mất mô củng mạc trung tâm, để lộ màng bồ đào, bao quanh bởi vòng củng mạc hoại tử vô mạch. Điều trị bằng cyclophosphamide hệ thống có thể giúp làm lành biểu mô kết mạc và phục hồi mạch máu củng mạc sau thời gian theo dõi từ 2 đến 4 tháng.

Bệnh lý do tụ cầu

Thâm nhiễm rìa do tụ cầu (staphylococcal marginal infiltrate) là phản ứng quá mẫn với kháng nguyên tụ cầu, đặc trưng bởi vùng giác mạc trong nằm giữa ổ thâm nhiễm và rìa giác mạc. Bệnh nhân thường đau và đỏ mắt, đáp ứng tốt với corticosteroid tại chỗ. Phỏng giác mạc (phlyctenule) là phản ứng quá mẫn loại IV (type IV hypersensitivity reaction), bắt đầu như một nốt gồ kết mạc, tiến triển thành loét và hình thành sẹo trong khoảng thời gian 2 tuần. Các tổn thương này có thể di chuyển (march) qua giác mạc kèm theo tân mạch hóa và sẹo hóa.

Loét Mooren

Loét Mooren là một tổn thương hoại tử giác mạc, được chẩn đoán bằng cách loại trừ (diagnosis of exclusion). Bệnh đặc trưng bởi tình trạng mỏng và loét giác mạc lan từ rìa vào trung tâm. Đặc điểm lâm sàng điển hình là sự chuyển tiếp đột ngột giữa vùng giác mạc bị bệnh và lành, tạo thành bờ treo (overhanging edge). Bệnh có thể gây đau dữ dội. Quản lý bao gồm sử dụng kính tiếp xúc băng điều trị (bandage soft contact lens), corticosteroid tại chỗ và ức chế miễn dịch hệ thống như mycophenolate (CellCept) trong các trường hợp nặng hoặc tái phát sau ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ bệnh nhân lupus hệ thống có tổn thương da lupus dạng đĩa20%
Thời gian lành sẹo phỏng giác mạc2 tuần
Thời gian theo dõi sau điều trị cyclophosphamide (Wegener)2 đến 4 tháng
Thời gian theo dõi sau ghép giác mạc (Mooren)16 đến 18 tháng
Bình luận: Thông tin theo Cornea Atlas, 2014; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bệnh lý miễn dịch giác mạc đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhãn khoa và chuyên khoa khớp/miễn dịch. Việc chẩn đoán sớm các dấu hiệu tại mắt như loét rìa hoặc viêm củng mạc hoại tử là chìa khóa để ngăn ngừa thủng giác mạc. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp phác đồ liều lượng cụ thể cho từng thuốc ức chế miễn dịch, do đó bác sĩ cần tham khảo các hướng dẫn điều trị bệnh hệ thống cập nhật.
  • Kiểm tra kỹ các ổ loét giác mạc ngoại vi ở bệnh nhân có tiền sử viêm khớp dạng thấp hoặc bệnh lý mạch máu collagen.
  • Phân biệt loét Mooren với các bệnh lý loét giác mạc khác dựa trên đặc điểm bờ treo và sự tiến triển từ rìa vào trung tâm.
  • Sử dụng corticosteroid tại chỗ cho các phản ứng quá mẫn do tụ cầu nhưng cần thận trọng với các ổ loét hoại tử.
  • Phối hợp sớm với bác sĩ nội khoa để kiểm soát bệnh hệ thống khi có biểu hiện viêm củng mạc hoại tử hoặc loét giác mạc tiến triển.

Tài liệu tham khảo:

Krachmer, J. H., Mannis, M. J., & Holland, E. J., 2014, Chapter 15: Immunologic Disorders of the Cornea, Cornea Atlas, 3rd Edition, pp. 234-242.

Xem thêm