Cập nhật chẩn đoán và quản lý các bệnh lý thần kinh nhãn khoa thường gặp

Bs Ngô Hữu Thế
16.11.26
Last Updated

Tại buổi hội thảo trực tuyến Optometric Education Consultants National Webinar Series năm 2026, các chuyên gia đã thảo luận về cách tiếp cận lâm sàng đối với các rối loạn thần kinh nhãn khoa (neuro-ophthalmic disorders) thường gặp, bao gồm viêm thần kinh thị giác và hội chứng giả u não (pseudotumor cerebri syndrome). Việc phân biệt chính xác giữa các bệnh lý mất myelin (demyelinating disease) là yếu tố then chốt để đưa ra chiến lược điều trị kịp thời và hiệu quả.

Viêm thần kinh thị giác: MS, NMO và MOGAD

Viêm thần kinh thị giác (optic neuritis) điển hình thường gặp ở phụ nữ trẻ, khỏe mạnh với biểu hiện mất thị lực đột ngột một mắt kèm đau khi vận động nhãn cầu. Tuy nhiên, các trường hợp không điển hình cần được xem xét kỹ lưỡng để loại trừ các bệnh lý khác như Neuromyelitis Optica Spectrum Disorder (NMO SD) và Myelin Oligodendrocyte Glycoprotein Antibody Associated Disease (MOGAD). Trong khi MS tấn công chủ yếu vào myelin, NMO nhắm vào các tế bào hỗ trợ là astrocyte, đặc biệt là các kênh nước Aquaporin-4 (AQP4). Sự phá hủy này dẫn đến phản ứng viêm dữ dội, hoại tử mô và khả năng phục hồi thị lực rất kém. NMO thường có biểu hiện mất thị lực hai mắt, tổn thương tủy sống kéo dài và các triệu chứng hệ thống như nấc cụt không kiểm soát hoặc buồn nôn do tổn thương vùng posterior medulla.

MOGAD là một bệnh lý viêm mất myelin khác, thường gặp ở trẻ em và có thể biểu hiện dưới dạng viêm thần kinh thị giác hai mắt đồng thời. MOGAD có đáp ứng rất tốt với steroid, giúp hỗ trợ chẩn đoán. Khác với MS, MOGAD thường có tổn thương viêm sâu hơn trong não và có thể gây xuất huyết đĩa thị. Việc chẩn đoán sớm NMO và MOGAD là bắt buộc vì các liệu pháp điều trị MS (như interferon, Gelenia, Tysabri) có thể làm trầm trọng thêm các tình trạng này.

Bình luận: Thông tin theo Optometric Education Consultants, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân biệt MS, NMO và MOGAD dựa trên hình ảnh MRI và xét nghiệm kháng thể là cực kỳ quan trọng. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp phác đồ liều lượng cụ thể cho các thuốc ức chế miễn dịch, chỉ nhấn mạnh vai trò của steroid liều cao và thay huyết tương (plasma exchange) trong giai đoạn cấp.

Hội chứng giả u não và vai trò của quản lý cân nặng

Hội chứng giả u não (pseudotumor cerebri syndrome) hay tăng áp lực nội sọ vô căn (idiopathic intracranial hypertension) thường liên quan đến béo phì và các yếu tố nội tiết. Cơ chế bệnh sinh bao gồm sự cản trở tái hấp thu dịch não tủy (CSF) do tăng áp lực ổ bụng/lồng ngực, tăng độ nhớt máu và các yếu tố viêm. Papilledema (phù gai thị) là dấu hiệu lâm sàng quan trọng. Việc quản lý không chỉ dừng lại ở thuốc hạ áp lực nội sọ như Diamox (acetazolamide) mà còn tập trung vào giảm cân. Các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 đang trở thành lựa chọn thay thế phẫu thuật giảm béo (bariatric surgery) nhờ hiệu quả giảm cân và khả năng giảm sản xuất CSF. Đối với bệnh nhân không đáp ứng hoặc có nguy cơ mất thị lực, phẫu thuật đặt stent tĩnh mạch có thể được cân nhắc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mù sau 5 năm (NMO)50% bệnh nhân
Tỷ lệ bệnh nhân NMO có bệnh tự miễn kèm theolên đến 30%
Liều Diamox tối đa4 gram/ngày
Tỷ lệ giảm cân hiệu quả (nghiên cứu)15% tổng trọng lượng cơ thể

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Việc theo dõi bệnh nhân giả u não cần kết hợp OCT gai thị và đo thị trường định kỳ. Sự thay đổi độ dày lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL) trên OCT là tiêu chuẩn vàng để đánh giá tiến triển bệnh và hiệu quả điều trị.

Các điểm cần lưu ý trong thực hành lâm sàng:

  • Luôn nghi ngờ NMO hoặc MOGAD nếu viêm thần kinh thị giác có biểu hiện hai mắt, không phục hồi thị lực sau 1 tháng, hoặc có tổn thương tủy sống kéo dài trên MRI.
  • Chuyển cấp cứu (ER) các trường hợp nghi ngờ NMO/MOGAD để thực hiện MRI và xét nghiệm kháng thể kịp thời, tránh trì hoãn do chờ đợi lịch khám ngoại trú.
  • Trong hội chứng giả u não, ưu tiên quản lý cân nặng thông qua các trung tâm chuyên khoa, cân nhắc sử dụng thuốc đồng vận GLP-1 nếu bệnh nhân không đáp ứng với thay đổi lối sống.
  • Cần tầm soát các nguyên nhân gây tăng áp lực nội sọ thứ phát như thiếu máu (anemia) ở bệnh nhân không béo phì.
  • Cervicogenic headache (đau đầu do cổ) có thể bắt chước các triệu chứng của bệnh lý thần kinh nhãn khoa, cần khai thác kỹ tư thế làm việc và thói quen sử dụng thiết bị điện tử của bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

Patty Monica, 2026, A Fresh Look at Common Neuro Ophthalmic Disorders, Optometric Education Consultants, Video ID: UwkX6WX2DVE.

Xem thêm