Cập nhật chẩn đoán và quản lý hội chứng khô mắt trong kỷ nguyên kỹ thuật số

Bs Ngô Hữu Thế
9.11.26
Last Updated

Hội chứng khô mắt (Dry Eye Syndrome - DED) đang trở thành một ưu tiên lâm sàng toàn cầu với tỷ lệ lưu hành ngày càng tăng, đặc biệt liên quan đến hội chứng thị giác màn hình (computer vision syndrome) và các yếu tố lối sống hiện đại. Theo phiên thảo luận AIOC 2026 GP48, DED không còn được xem là một bệnh lý đơn thuần mà là một bệnh lý phức tạp, đa yếu tố, đặc trưng bởi sự mất cân bằng nội môi của màng phim nước mắt, tăng áp lực thẩm thấu, viêm và các bất thường về thần kinh cảm giác.

Cơ chế bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh của DED là một vòng xoắn bệnh lý (vicious cycle). Khi có rối loạn chức năng tuyến Meibomian (MGD), tắc nghẽn hoặc mất tuyến, cùng với tình trạng viêm, sẽ dẫn đến sự phá vỡ lớp lipid của màng phim nước mắt. Điều này gây tăng bay hơi nước mắt, thay đổi thành phần vi sinh vật, tăng áp lực thẩm thấu (hyperosmolarity), viêm và chết tế bào theo chương trình (apoptosis), từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng tắc nghẽn và mất tuyến. Các yếu tố nguy cơ lối sống bao gồm: tuổi tác, giới tính nữ, tiêu thụ rượu, sử dụng kính áp tròng, thời gian sử dụng màn hình kỹ thuật số kéo dài, sử dụng thuốc (beta-blockers, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc hạ cholesterol, thuốc kháng histamine, thuốc chống trầm cảm, liệu pháp hormone, steroid đường uống), tiền sử phẫu thuật khúc xạ hoặc phẫu thuật đục thủy tinh thể, stress, rối loạn giấc ngủ, bệnh tự miễn, tiểu đường và cao huyết áp.

Chiến lược vệ sinh kỹ thuật số

Để giảm thiểu tình trạng khô mắt do sử dụng màn hình, cần áp dụng các chiến lược vệ sinh kỹ thuật số: tuân thủ quy tắc 20-20-20, chớp mắt chủ động, duy trì khoảng cách màn hình ít nhất 1 foot (khoảng 30 cm), đặt màn hình ở góc nhìn 15-20 độ dưới tầm mắt, giảm thời gian sử dụng màn hình xuống dưới 4 giờ mỗi ngày, đảm bảo ánh sáng môi trường phù hợp, sử dụng cỡ chữ ít nhất 12, độ tương phản màn hình 60-70%, và sử dụng kính chống lóa hoặc kính có lớp phủ chống phản xạ.

Chẩn đoán không xâm lấn

Các phương pháp chẩn đoán không xâm lấn (non-invasive ocular surface assessment) như sử dụng máy phân tích bề mặt nhãn cầu I-DRA giúp giảm sai số người quan sát và không gây kích ứng mắt. Các thông số quan trọng bao gồm: bảng câu hỏi DEQ5 (điểm > 6 được coi là khô mắt), phân tích đỏ mắt theo thang đo Efron, chiều cao sụn nước mắt (tear meniscus height), thời gian vỡ phim nước mắt không xâm lấn (auto NIBUT, giá trị < 10 giây được coi là khô mắt), phân tích lớp lipid bằng giao thoa kế (auto interferometry, giá trị > 80 nm là bình thường), và meibography để đánh giá hình thái tuyến Meibomian.

Quản lý bệnh nhân khô mắt nặng

Đối với các trường hợp khô mắt nặng, cần quản lý đa phương thức: sử dụng kính áp tròng băng (bandage contact lens - BCL) để bảo vệ bề mặt nhãn cầu, tháo bỏ các sợi viêm trong viêm giác mạc dạng sợi (filamentary keratitis), sử dụng nút bịt điểm lệ (punctal plugs) cho trường hợp thiếu hụt nước mắt (lưu ý không dùng khi đang viêm cấp), và kính củng mạc (scleral lenses) như Boston Scleral hoặc PROSE Lenses cho các trường hợp nặng như hội chứng Stevens-Johnson. Các can thiệp ngoại khoa bao gồm ghép màng ối, ghép tế bào gốc rìa, ghép niêm mạc miệng và phẫu thuật khâu mi (tarsorrhaphy).

Liệu pháp ánh sáng xung cường độ cao (IPL)

Liệu pháp IPL (Intense Pulsed Light) sử dụng ánh sáng phổ rộng 500-1200 nm, đặc biệt hiệu quả trong MGD. Cơ chế bao gồm: quang nhiệt chọn lọc làm tan chảy meibum bị tắc nghẽn, đông tụ các mạch máu giãn (telangiectasia) để giảm tải cytokine viêm (IL-6, TNF-alpha, MMP-9), ức chế con đường NF-κB, tiêu diệt Demodex, kích thích cytochrome c oxidase trong ty thể để tăng sản xuất ATP, cải thiện hoạt động nguyên bào sợi và độ đàn hồi mi mắt. Liệu trình thường gồm 3-4 phiên, mỗi phiên cách nhau 2-6 tuần, duy trì mỗi 3-12 tháng. Cần lưu ý chống chỉ định ở bệnh nhân có tiền sử nhạy cảm ánh sáng, phẫu thuật mắt gần đây hoặc đang mang thai.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ khô mắt do MGD85%
Giá trị NIBUT bình thường> 10 giây
Giá trị lớp lipid bình thường> 80 nm
Tỷ lệ đáp ứng với IPL70-90%
Cải thiện triệu chứng với IPL89%
Thời gian tác dụng của IPL6-9 tháng
Chi phí IPL tại Ấn Độ5.000 - 12.000 mỗi phiên
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, GP48; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phương pháp chẩn đoán không xâm lấn như I-DRA cung cấp dữ liệu khách quan, tuy nhiên, bác sĩ cần lưu ý rằng các chỉ số này có thể thay đổi theo thời gian và điều kiện môi trường, do đó cần kết hợp với thăm khám lâm sàng bằng đèn khe (slit lamp) để có chẩn đoán chính xác. Việc quản lý khô mắt nặng đòi hỏi cách tiếp cận cá thể hóa, kết hợp nhiều phương thức điều trị từ thay đổi lối sống đến các can thiệp chuyên sâu.
  • Ưu tiên chẩn đoán sớm và phân loại chính xác (thiếu nước mắt hay bay hơi) để điều trị đích.
  • Tăng cường giáo dục bệnh nhân về vệ sinh kỹ thuật số và tuân thủ điều trị.
  • Sử dụng các công cụ chẩn đoán không xâm lấn để theo dõi khách quan tiến triển bệnh.
  • Cân nhắc liệu pháp IPL cho các trường hợp khô mắt do bay hơi không đáp ứng với điều trị đầu tay.
  • Kết hợp đa phương thức (thuốc, thiết bị, thay đổi lối sống) trong quản lý khô mắt nặng.

Tài liệu tham khảo:

Lakshmi Kuniyal, Gayatri Ahuja, Nita Agarwal, Jeenu Priya, Neelima Mehrotra, 2026, AIOC 2026 GP48 Current Concept Dry Eye Syndrome Evolving Diagnostics and Care, All India Ophthalmological Society, Video ID: 5137EVEDhSU.

Xem thêm