Di truyền nhãn khoa: Xu hướng toàn cầu và định hướng tương lai trong quản lý bệnh lý di truyền

Bs Ngô Hữu Thế
9.11.26
Last Updated

Phiên thảo luận AIOC 2026 GP46 về chủ đề "The Evolving Landscape of Ocular Genetics: Global Insights and Future Directions" đã nhấn mạnh sự chuyển dịch của di truyền nhãn khoa từ lĩnh vực thuần nghiên cứu sang thành phần thiết yếu trong thực hành lâm sàng. Với sự phát triển của giải trình tự thế hệ mới (Next Generation Sequencing - NGS), cải thiện tương quan kiểu gen-kiểu hình và các liệu pháp dựa trên gen, cách tiếp cận chẩn đoán, tư vấn và quản lý bệnh nhân mắc các bệnh lý mắt di truyền (Inherited Eye Diseases - IED) đang thay đổi mạnh mẽ.

Nghiên cứu và quản lý bệnh lý di truyền tại Nam Phi

Tại Nam Phi, chương trình nghiên cứu đã thu thập dữ liệu sinh học từ khoảng 1.800 gia đình với gần 4.000 cá nhân được ghi danh. Kết quả đã xác định được khiếm khuyết di truyền cụ thể ở 439 gia đình. Việc xác định các đột biến dòng mầm (germline mutations) đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi các gia đình và trẻ em có nguy cơ, giúp tránh các quy trình giám sát phức tạp không cần thiết cho những cá nhân không mang đột biến. Nghiên cứu cũng đang tận dụng dữ liệu nhân chủng học về các cuộc di cư của con người để hiểu rõ hơn về nguồn gốc di truyền của các bệnh lý, bao gồm cả các bệnh đa yếu tố như bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy).

Liệu pháp tế bào gốc trong điều trị thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể khô

Một startup công nghệ sinh học tại Bangalore đang phát triển sản phẩm tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (Retinal Pigment Epithelial - RPE) có nguồn gốc từ tế bào gốc đa năng cảm ứng (Induced Pluripotent Stem Cells - iPSC) để điều trị thoái hóa hoàng điểm tuổi già (Age-related Macular Degeneration - AMD) thể khô. Sản phẩm này hiện đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng pha 2 tại Ấn Độ, với mục tiêu nộp hồ sơ thử nghiệm pha 3 tại Hoa Kỳ vào năm 2027. Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã sử dụng mô hình chuột RCS (RCS rats) và khỉ macaque để chứng minh tính an toàn, khả năng sống sót của tế bào sau cấy ghép và hiệu quả phục hồi chức năng võng mạc thông qua các chỉ số như độ dày lớp nhân ngoài (ONL thickness) và điện võng mạc (Electroretinogram - ERG).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu tại Nam Phi1.800 gia đình, gần 4.000 cá nhân
Số gia đình xác định được khiếm khuyết di truyền439 gia đình
Giai đoạn thử nghiệm lâm sàng iPSC (Ấn Độ)Pha 2
Mục tiêu nộp hồ sơ pha 3 (Hoa Kỳ)Năm 2027
Cỡ mẫu nghiên cứu bệnh lý võng mạc di truyền (LH)30 bệnh nhân
Tỷ lệ phát hiện đột biến nguyên phát (Ấn Độ)33% - 35%

Cơ chế và thách thức trong bệnh lý thần kinh thị giác di truyền

Bệnh lý thần kinh thị giác di truyền (Leber Hereditary Optic Neuropathy - LHON) là một rối loạn ty thể ảnh hưởng đến các tế bào hạch võng mạc, dẫn đến mù lòa không hồi phục. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sàng lọc chỉ ba đột biến nguyên phát là không đủ đối với quần thể Ấn Độ (chỉ phát hiện 33%-35% trường hợp), đòi hỏi phải sàng lọc thêm các đột biến thứ phát hoặc toàn bộ hệ gen nhân. Các nghiên cứu đang tập trung vào sự tương tác (cross-talk) giữa hệ gen ty thể và hệ gen nhân trong việc điều hòa sản xuất ATP và các chức năng tế bào. Liệu pháp gen sử dụng vector AAV (Adeno-Associated Virus) đang cho thấy kết quả khả quan trong việc cải thiện thị lực cho bệnh nhân.

Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về liệu pháp gen và tế bào gốc cho thấy tiềm năng lớn nhưng vẫn đối mặt với thách thức về chi phí và tính sẵn có tại các quốc gia đang phát triển. Việc quản lý kỳ vọng của bệnh nhân là yếu tố then chốt trong các can thiệp điều trị phức tạp.
  • Tăng cường sàng lọc di truyền toàn diện (hệ gen ty thể và hệ gen nhân) thay vì chỉ tập trung vào các đột biến nguyên phát để tăng tỷ lệ chẩn đoán.
  • Cần tư vấn kỹ lưỡng cho bệnh nhân về kỳ vọng thực tế của các liệu pháp điều trị mới, tránh các phản ứng tâm lý tiêu cực.
  • Phối hợp đa trung tâm và đa quốc gia là cần thiết để xây dựng cơ sở dữ liệu di truyền đủ lớn cho các quần thể đa dạng.
  • Theo dõi sát sao các thử nghiệm lâm sàng về liệu pháp tế bào gốc và liệu pháp gen để cập nhật các lựa chọn điều trị tiềm năng cho bệnh nhân IED.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, The Evolving Landscape of Ocular Genetics Global Insights and Future Directions, aioseditorproceedings, Video ID: wsixSlcgsYM.

Xem thêm