Cấu trúc và chức năng nội mô giác mạc ở người: Từ sinh lý đến bệnh lý

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Giới thiệu

Nội mô giác mạc (corneal endothelium) là lớp tế bào đơn, có vai trò thiết yếu trong việc duy trì độ trong suốt của giác mạc thông qua chức năng hàng rào và bơm dịch. Theo Dawson và cộng sự (2009), nội mô giác mạc có khả năng tái tạo rất hạn chế ở người, dẫn đến việc mất tế bào theo tuổi tác hoặc tổn thương thường không được bù đắp bằng sự tăng sinh tế bào mà bằng sự di chuyển và giãn rộng của các tế bào còn lại. Sự suy giảm mật độ tế bào nội mô dưới ngưỡng tới hạn (khoảng 500 tế bào/mm2) là nguyên nhân chính dẫn đến mất bù giác mạc và phù nề.

Giải phẫu vi thể, cấu trúc siêu vi và sinh lý

Nội mô giác mạc bao gồm một lớp tế bào đơn có nguồn gốc từ mào thần kinh (neural crest-derived cells), với hình thái đa giác, thường là hình lục giác (hexagonal) để tối ưu hóa diện tích che phủ. Các tế bào này liên kết với nhau qua các phức hợp nối chặt (tight junctions) và các mối nối khe (gap junctions), tạo thành một hàng rào không hoàn toàn cho phép sự khuếch tán của các chất dinh dưỡng từ thủy dịch vào nhu mô giác mạc. Tế bào nội mô có mật độ ty thể cao, phản ánh tốc độ chuyển hóa hiếu khí rất lớn, chỉ đứng sau tế bào thụ cảm ánh sáng ở võng mạc.

Phát triển từ phôi thai đến trưởng thành

Sự phát triển của nội mô giác mạc bắt đầu vào cuối tuần thứ 5 của thai kỳ. Tại thời điểm sinh, mật độ tế bào nội mô trung tâm đạt khoảng 5000 tế bào/mm2. Sau khi sinh, mật độ này giảm theo hai giai đoạn: giai đoạn nhanh trong thời thơ ấu và giai đoạn chậm với tốc độ 0,3–0,6% mỗi năm trong suốt cuộc đời. Sự suy giảm này đi kèm với hiện tượng đa hình thái (pleomorphism) và tăng biến thiên kích thước tế bào (polymegathism).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Mật độ tế bào nội mô lúc sinh5000 tế bào/mm2
Mật độ tế bào nội mô người trưởng thànhKhoảng 2500 tế bào/mm2
Tốc độ giảm mật độ tế bào (giai đoạn chậm)0,3–0,6% mỗi năm
Ngưỡng mất bù giác mạcKhoảng 500 tế bào/mm2
Độ dày màng Descemet lúc sinh4 μm
Độ dày màng Descemet ở người 75-80 tuổi10–15 μm

Chức năng hàng rào và cơ chế bơm-rò rỉ

Chức năng chính của nội mô là duy trì trạng thái mất nước (deturgescence) của giác mạc thông qua cơ chế bơm-rò rỉ (pump-leak mechanism). Các bơm Na+/K+-ATPase nằm ở màng bên của tế bào nội mô vận chuyển ion natri và bicarbonate ra khỏi nhu mô, tạo ra gradient thẩm thấu để kéo nước từ nhu mô vào thủy dịch. Khi hàng rào nội mô bị tổn thương, tính thấm tăng lên, dẫn đến phù giác mạc. Các yếu tố như chấn thương cơ học, phẫu thuật hoặc độc tính hóa học có thể làm gián đoạn chức năng này.

Màng đáy nội mô và lớp glycocalyx

Nội mô giác mạc tiết ra màng Descemet (Descemet’s membrane), một màng đáy tích lũy suốt đời. Màng này dày lên từ 4 μm lúc sinh đến 10–15 μm ở tuổi 75–80. Ngoài ra, nội mô còn tiết ra lớp glycocalyx dày 0,72 ± 0,02 μm trên bề mặt đỉnh, đóng vai trò bảo vệ tế bào.

Lành vết thương

Quá trình lành vết thương nội mô ở người chủ yếu thông qua sự di chuyển và giãn rộng của các tế bào còn lại thay vì tăng sinh. Điều này dẫn đến sự sụt giảm mật độ tế bào và tăng biến thiên kích thước tế bào. Khả năng lành vết thương ở người chậm và kém hoàn thiện hơn so với thỏ và mèo.

Phù giác mạc

Phù giác mạc xảy ra khi áp lực thẩm thấu không thể duy trì độ hydrat hóa của nhu mô ở mức 78%. Áp lực trương nở (swelling pressure) của nhu mô là khoảng 55 mmHg, trong khi áp lực hút (imbibition pressure) là khoảng -40 mmHg. Sự mất cân bằng này, kết hợp với suy giảm chức năng bơm của nội mô hoặc áp lực nội nhãn (IOP) quá cao, dẫn đến phù nề.

Tổn thương do phẫu thuật và độc tính dược lý

Các phẫu thuật nội nhãn như phacoemulsification (KPE) gây tổn thương nội mô đáng kể. Một thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy KPE gây giảm mật độ tế bào trung tâm trung bình 10,5% sau 1 năm. Ghép giác mạc xuyên (PK) gây sụt giảm mật độ tế bào lớn nhất, với 36,7% mất tế bào sau 1 năm. Hội chứng độc tính đoạn trước (TASS) là một phản ứng viêm vô trùng sau phẫu thuật, có thể gây mất hơn 50% mật độ tế bào nội mô.

Bình luận: Thông tin theo Dawson và cộng sự (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các số liệu về mật độ tế bào và tốc độ mất tế bào là trung bình từ các quần thể nghiên cứu, cần lưu ý sự khác biệt chủng tộc đã được tài liệu nêu rõ. Hạn chế của tài liệu là các dữ liệu về kỹ thuật ghép giác mạc hiện đại (như DMEK) còn sơ khai tại thời điểm xuất bản.
  • Theo dõi mật độ tế bào nội mô định kỳ ở bệnh nhân sau phẫu thuật nội nhãn.
  • Sử dụng các dung dịch tưới rửa có thành phần tương tự thủy dịch (như BSS Plus) để giảm thiểu độc tính.
  • Cảnh giác với các dấu hiệu của TASS trong 12-48 giờ đầu sau phẫu thuật.
  • Hiểu rõ cơ chế bù trừ của nội mô để tiên lượng khả năng phục hồi sau tổn thương.

Tài liệu tham khảo:

Dawson DG, Geroski DH, Edelhauser HF, 2009, Corneal endothelium: structure and function in health and disease, Corneal Surgery, 57-70.

Xem thêm