Giác mạc nhân tạo (keratoprosthesis) là giải pháp thay thế cho ghép giác mạc truyền thống ở những bệnh nhân có nguy cơ thất bại cao, với khoảng 10–15 triệu người mù do bệnh lý giác mạc trên toàn cầu. Theo tài liệu Corneal Surgery (2009), các thiết bị này được chỉ định cho những trường hợp ghép giác mạc thất bại nhiều lần hoặc các bệnh lý bề mặt nhãn cầu phức tạp như hội chứng Stevens–Johnson (SJS) và pemphigoid sẹo mắt (OCP).
Boston Keratoprosthesis
Boston KPro là thiết bị không tích hợp (nonintegrated keratoprosthesis) phổ biến nhất tại Hoa Kỳ, được FDA phê duyệt từ năm 1992. Thiết kế Type I gồm hai đĩa PMMA kẹp mô giác mạc hiến tặng, với đường kính đĩa trước 5.0–7.0 mm và đĩa sau 7.0–8.5 mm. Khoảng cách giữa hai đĩa là 0.50–0.60 mm. Thiết bị này phù hợp cho bệnh nhân có chức năng chớp mắt và tiết nước mắt bình thường. Ngược lại, Type II có thêm phần nhô 2 mm để xuyên qua mi mắt, dành cho các trường hợp khô mắt nặng hoặc mất cùng đồ. Kết quả sơ bộ từ nghiên cứu đa trung tâm trên 101 mắt (106 thủ thuật) cho thấy tỷ lệ lưu giữ thiết bị đạt 95.3%. Biến chứng đáng lo ngại nhất là tăng nhãn áp, xuất hiện ở khoảng 2/3 số bệnh nhân, đòi hỏi theo dõi sát bằng thị trường và chụp thần kinh thị giác do không thể đo nhãn áp trực tiếp bằng máy đo nhãn áp thông thường.
Bình luận: Thông tin theo Corneal Surgery (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc không thể đo nhãn áp trực tiếp là một thách thức lớn trong quản lý hậu phẫu, đòi hỏi bác sĩ phải dựa vào kinh nghiệm lâm sàng và các dấu hiệu gián tiếp.
AlphaCor Keratoprosthesis
AlphaCor là thiết bị một mảnh, linh hoạt, làm từ poly (2-hydroxyethylmethacrylate) (PHEMA) với chỉ số khúc xạ 1.43. Thiết bị gồm phần quang trung tâm và phần rìa xốp hỗ trợ tích hợp mô. Phẫu thuật được thực hiện qua hai giai đoạn, cách nhau 8–12 tuần. Tỷ lệ lưu giữ sau 1 năm là 82%. Biến chứng phổ biến nhất là tan mô đệm (stromal melting), chiếm 41.5% các trường hợp, đặc biệt liên quan đến tiền sử nhiễm Herpes simplex (HSV). Do đó, tiền sử nhiễm HSV được coi là chống chỉ định cho AlphaCor. Các vấn đề về quang học như lắng đọng canxi photphat xảy ra ở khoảng 11% trường hợp, thường liên quan đến việc sử dụng đồng thời steroid và thuốc chẹn beta tại chỗ.
Osteo-odontokeratoprosthesis (OOKP)
OOKP là phương pháp sử dụng mô tự thân (răng, xương ổ răng) làm giá đỡ cho trụ quang học PMMA. Đây là kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa, thường được chỉ định cho các trường hợp mù hai mắt do bệnh lý bề mặt nhãn cầu nặng mà các phương pháp khác không hiệu quả. Kết quả dài hạn trên 181 ca cho thấy tỷ lệ lưu giữ đạt 85% sau 18 năm. Tuy nhiên, bệnh nhân có thể gặp tình trạng tiêu xương một phần, gây lệch tâm trụ quang học. Tăng nhãn áp là biến chứng đe dọa thị lực chính, xuất hiện ở 7–75% bệnh nhân.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lưu giữ Boston KPro (101 mắt) | 95.3% |
| Tỷ lệ lưu giữ AlphaCor (sau 1 năm) | 82% |
| Tỷ lệ lưu giữ OOKP (sau 18 năm) | 85% |
| Tỷ lệ tan mô đệm AlphaCor | 41.5% |
| Tỷ lệ tăng nhãn áp OOKP | 7–75% |
| Thuốc | Liều khởi đầu/duy trì | Lưu ý theo dõi |
|---|---|---|
| Vancomycin (nội nhãn) | 1.0 mg | Điều chỉnh theo kết quả cấy |
| Amikacin (nội nhãn) | 0.4 mg | Điều chỉnh theo kết quả cấy |
| Vancomycin (nhỏ mắt) | 14 mg/mL | Dùng dự phòng suốt đời |
| Medroxyprogesterone 1% | tài liệu không nêu | Dùng dự phòng/điều trị tan mô đệm |
- Duy trì kháng sinh tại chỗ suốt đời để phòng ngừa viêm nội nhãn.
- Sử dụng kính tiếp xúc mềm đường kính lớn có độ ngậm nước cao để bảo vệ bề mặt nhãn cầu sau phẫu thuật.
- Theo dõi sát nhãn áp bằng cách sờ tay hoặc các phương pháp gián tiếp do không thể đo bằng máy đo nhãn áp thông thường.
- Cân nhắc kỹ tiền sử nhiễm HSV trước khi chỉ định AlphaCor do nguy cơ tan mô đệm cao.
- Sử dụng Nd:YAG laser để xử lý màng sau giả (retro-prosthetic membrane) với năng lượng không quá 2.0 mJ.
Tài liệu tham khảo:
Kaevalin Lekhanont, Vasudha Panday, Esen Karamursel Akpek, 2009, Permanent keratoprostheses, In: Krachmer JH, Mannis MJ, Holland EJ, eds. Cornea, 2nd edn. St Louis: Elsevier Mosby, 683-690.