Ghép giác mạc xuyên thấu (Penetrating keratoplasty - PKP) là phẫu thuật cấy ghép mô thành công nhất trong nhãn khoa, với dữ liệu từ Eye Bank Association of America (EBAA) năm 2006 ghi nhận 45.035 giác mạc được cấy ghép tại Hoa Kỳ. Sự phát triển của kỹ thuật này dựa trên hai yếu tố chính: sự phổ biến của nguồn hiến tặng từ người đã khuất và sự ra đời của môi trường bảo quản giác mạc, cho phép duy trì mô hiến tặng lên đến 1 tuần với kết quả lâm sàng thỏa đáng.
Chỉ định phẫu thuật
Chỉ định cho PKP được phân thành bốn nhóm chính: (1) Quang học (Optical): nhằm cải thiện thị lực; (2) Cấu trúc (Tectonic): nhằm phục hồi cấu trúc giác mạc bị biến đổi như mỏng giác mạc cực độ, thủng hoặc mất mô do chấn thương; (3) Điều trị (Therapeutic): nhằm giảm đau, loại bỏ mô trong viêm giác mạc tiến triển sau khi thất bại với điều trị kháng khuẩn/kháng viêm, hoặc hỗ trợ các phẫu thuật khác như cắt dịch kính pars plana; (4) Thẩm mỹ (Cosmetic): nhằm phục hồi diện mạo bình thường cho mắt có tiềm năng thị lực hạn chế. Theo Australian Graft Registry, chỉ định quang học chiếm 74% trong 5.281 ca ghép, trong khi chỉ định điều trị chiếm 20%, cấu trúc và thẩm mỹ mỗi loại chiếm 3%.
Bình luận: Thông tin theo [Sutphin, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân loại chỉ định giúp phẫu thuật viên tiên lượng kết quả, tuy nhiên cần lưu ý rằng nhiều bệnh nhân có thể có chỉ định chồng lấp, ví dụ như bệnh nhân vừa có sẹo giác mạc (quang học) vừa có nguy cơ thủng (cấu trúc).
Chẩn đoán người nhận và xu hướng chỉ định
EBAA đã thiết lập hệ thống phân nhóm chẩn đoán người nhận từ năm 1994 để theo dõi xu hướng chỉ định. Trong những năm 1950, các chỉ định phổ biến là ghép lại (regraft), sẹo do herpes và giác mạc chóp (keratoconus). Đến thập niên 1980, bệnh lý phù giác mạc giả phakic (pseudophakic bullous keratopathy) trở thành chỉ định hàng đầu tại Hoa Kỳ, đạt đỉnh khoảng 29% vào năm 1988. Mặc dù tần suất này có xu hướng giảm nhờ cải tiến kỹ thuật đặt thủy tinh thể nhân tạo, các ca ghép lại vẫn có xu hướng tăng, đặc biệt tại các trung tâm chăm sóc chuyên sâu.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ sống sót ghép 1 năm (Australian Graft Registry) | 94% |
| Tỷ lệ sống sót ghép 5 năm (Australian Graft Registry) | 74% |
| Thị lực 20/40 sau ghép (chung) | 48% |
| Thị lực 20/40 sau ghép (giác mạc chóp) | 83% |
| Thị lực 20/40 sau ghép (Fuchs' dystrophy) | 66% |
Chống chỉ định và yếu tố nguy cơ
Chống chỉ định tuyệt đối của PKP là khi không có chỉ định phẫu thuật, hoặc bệnh nhân có khả năng cao không sống sót qua phẫu thuật, hoặc bệnh nhân không có hy vọng phục hồi thị lực (không cảm nhận ánh sáng) trừ khi có chỉ định tâm lý. Chống chỉ định tương đối bao gồm các yếu tố nguy cơ gây thất bại mảnh ghép như: tiền sử ghép thất bại, viêm giác mạc đang tiến triển, tân mạch giác mạc (corneal neovascularization), tăng nhãn áp (raised intraocular pressure), hoặc tình trạng thiếu hụt tế bào gốc rìa (limbal stem cell). Các nghiên cứu đa biến đã xác định các yếu tố này làm giảm đáng kể tiên lượng sống sót của mảnh ghép.
Bình luận: Các yếu tố nguy cơ như tân mạch giác mạc hoặc viêm đang hoạt động là những thách thức lớn nhất trong phẫu thuật ghép giác mạc. Việc đánh giá kỹ lưỡng tình trạng bề mặt nhãn cầu và tế bào gốc rìa trước mổ là bước quan trọng để tối ưu hóa kết quả.
- Đánh giá kỹ tình trạng bề mặt nhãn cầu và tế bào gốc rìa trước khi quyết định phẫu thuật.
- Cân nhắc kỹ chỉ định ghép mắt thứ hai dựa trên nhu cầu thị lực và nguy cơ thải ghép.
- Kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nguy cơ như tăng nhãn áp và viêm trước và sau phẫu thuật.
- Sử dụng corticosteroid tại chỗ perioperatively để giảm nguy cơ thải ghép.
- Theo dõi sát các dấu hiệu thải ghép miễn dịch (immunologic allograft reaction) để can thiệp kịp thời.
Tài liệu tham khảo:
John E. Sutphin, 2009, Chapter 41: Indications and contraindications of penetrating keratoplasty, Corneal Surgery: Theory, Technique, and Tissue, 2nd edition, Mosby, 365-377.