Ghép giác mạc phiến trước sâu (Deep anterior lamellar keratoplasty - DALK) là kỹ thuật thay thế mô giác mạc bệnh lý trong khi vẫn bảo tồn lớp nội mô của bệnh nhân, giúp loại bỏ nguy cơ thải ghép nội mô. Theo tài liệu từ chương sách năm 2009, kỹ thuật này đòi hỏi kỹ năng phẫu thuật cao để đạt được kết quả thị lực ổn định và lâu dài.
Lịch sử và sự phát triển
Khái niệm bóc tách phiến giác mạc để lại màng Descemet (Descemet’s membrane - DM) được Von Walther đề xuất từ năm 1830. Các kỹ thuật bóc tách sâu đã phát triển qua nhiều thập kỷ, từ việc sử dụng mô hiến tặng toàn bộ độ dày đến các phương pháp bóc tách hiện đại. McCulloch (1963) đưa ra giả thuyết rằng việc bóc tách sâu để lại mô phù nề tối thiểu phía sau mảnh ghép và màng DM của người hiến sẽ đóng vai trò như một rào cản đối với sự xâm nhập của thủy dịch. Anwar và Teichmann (2002) đã giới thiệu kỹ thuật 'big bubble' bằng cách bơm khí gần lớp nhu mô sâu để tách màng DM, tạo ra bề mặt tiếp xúc mịn màng và kết quả thị lực sớm tốt.
Chỉ định và lập kế hoạch phẫu thuật
DALK được chỉ định trong mọi trường hợp nội mô bình thường nhưng bệnh lý ảnh hưởng đến các lớp sâu của nhu mô giác mạc. Việc lập kế hoạch phẫu thuật cần trả lời các câu hỏi về mức độ tổn thương, khả năng bóc tách kỹ thuật và nguy cơ thủng màng Descemet. Bệnh nhân cần được tư vấn kỹ về các thách thức kỹ thuật, khả năng thủng màng (macroperforation) và chuyển đổi sang ghép giác mạc xuyên (Penetrating keratoplasty - PKP).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Chỉ định thị lực | Keratoconus, loạn dưỡng nhu mô, thoái hóa nhu mô, sẹo giác mạc sâu |
| Chỉ định cấu trúc | Giãn giác mạc, tan chảy giác mạc, thủng giác mạc, mỏng giác mạc ngoại vi |
| Chỉ định bề mặt | Hội chứng Stevens-Johnson, bỏng hóa chất/nhiệt, loạn sản ngoại bì, hội chứng Ehler-Danlos |
| Tỷ lệ thủng màng (microperforation) | Lên đến 39% |
| Tỷ lệ thất bại 'big bubble' | 9% trong tay phẫu thuật viên Anwar |
| Tỷ lệ tiền phòng kép | Lên đến 30% trong một báo cáo |
| Tỷ lệ thải ghép nhu mô | 1.4% đến 1.9% |
Bình luận: Thông tin theo (Daya & Hamada, 2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Kỹ thuật DALK đòi hỏi đường cong học tập (learning curve) dài. Việc quản lý biến chứng thủng màng trong khi mổ là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của ca phẫu thuật.
Các kỹ thuật phẫu thuật chính
Các kỹ thuật bao gồm bóc tách trực tiếp (Direct dissection), kỹ thuật Melles sử dụng hình ảnh phản chiếu để xác định độ sâu, kỹ thuật vòng Ferrara, bơm khí nội nhu mô, và kỹ thuật 'big bubble' của Anwar. Kỹ thuật 'big bubble' có ưu điểm là bóc tách màng DM hoàn toàn khỏi nhu mô phủ trên, tuy nhiên có nguy cơ thủng màng nếu không cẩn thận. Kỹ thuật thủy bóc tách (Hydrodelamination) sử dụng dung dịch muối cân bằng để làm dày nhu mô, giúp bóc tách dễ dàng hơn. Kỹ thuật bóc tách bằng chất nhầy (Viscoelastic dissection) có tỷ lệ thủng cao (25%) nhưng giúp xác định màng DM rõ ràng.
Kết quả và biến chứng
Kết quả thị lực sau DALK thường cải thiện đáng kể sau một năm. Soong et al báo cáo 79% bệnh nhân đạt thị lực 20/50 sau ít nhất 1 năm. Tỷ lệ mất tế bào nội mô sau DALK thấp hơn đáng kể so với PKP. Các biến chứng bao gồm tiền phòng kép, tăng nhãn áp do nghẽn đồng tử (Pupillary block glaucoma), và thải ghép (biểu mô, dưới biểu mô hoặc nhu mô). Quản lý sau mổ bao gồm sử dụng steroid tại chỗ và kháng sinh phổ rộng. Đối với bệnh nhân herpes simplex, cần dùng acyclovir 400 mg hai lần mỗi ngày vô thời hạn.
Bình luận: Các số liệu về thị lực và loạn thị sau mổ cho thấy DALK là lựa chọn thay thế ưu việt cho PKP trong các trường hợp bệnh lý giác mạc không kèm bệnh lý nội mô. Hạn chế của tài liệu là dữ liệu theo dõi dài hạn trên 10 năm còn thiếu.
- Luôn kiểm tra tình trạng nội mô trước khi quyết định thực hiện DALK thay vì PKP.
- Sử dụng kỹ thuật 'big bubble' để đạt được bề mặt tiếp xúc mịn màng nhất có thể.
- Theo dõi sát nguy cơ tiền phòng kép và tăng nhãn áp trong giai đoạn hậu phẫu sớm.
- Cân nhắc để chỉ khâu ít nhất 18 tháng để giảm nguy cơ nứt vết mổ và loạn thị cao.
- Tư vấn kỹ cho bệnh nhân về khả năng chuyển đổi sang PKP trong quá trình phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo:
Daya SM, Hamada Hamada S. 2009. Deep anterior lamellar keratoplasty. In: Corneal Surgery. 353-363.