Chương 75 trong tài liệu "Corneal Surgery" (2009) trình bày các kỹ thuật tái tạo và phục hồi mống mắt, một cấu trúc có độ mỏng manh tự nhiên và vị trí gần sát nội mô giác mạc cũng như bao trước thủy tinh thể. Mống mắt bao gồm hai lớp: lớp mô đệm (stroma) có nguồn gốc trung bì và lớp biểu mô sắc tố có nguồn gốc ngoại bì thần kinh, với chức năng phụ thuộc vào cơ vòng (sphincter pupillae) và cơ giãn (dilator muscle).
Di chuyển và định vị lại mống mắt
Do tính di động cao, mống mắt có thể bị lòi ra ngoài qua vết thương do lực kéo hoặc áp lực. Việc nắm mống mắt bằng kẹp cố định tạo ra lực kéo theo hai hướng: về phía chân mống mắt và về phía bờ đồng tử. Cần đặc biệt lưu ý lực căng hướng về chân mống mắt để tránh làm rách vòng động mạch chính gây xuất huyết đáng kể. Mống mắt bị kẹt nhưng không lòi ra ngoài hiếm khi cần cắt bỏ. Phương pháp định vị lại ít sang chấn nhất là sử dụng chất nhầy (viscoelastic material) tiêm trực tiếp hoặc gián tiếp để đẩy mống mắt ra khỏi vùng bị kẹt. Nếu kỹ thuật này thất bại, có thể dùng thìa tách mống mắt (cyclodialysis spatula) qua đường rạch phụ để nhẹ nhàng đưa mống mắt trở lại vị trí. Mống mắt bị lòi ra ngoài nếu bị hoại tử nặng hoặc phơi nhiễm quá 24 giờ cần được cắt bỏ và gửi nuôi cấy.
Ly giải dính mống mắt (Synechiolysis)
Việc tách dính mống mắt sau (posterior synechiae) có thể thực hiện bằng thìa kim loại hoặc thìa mềm (chất nhầy). Kỹ thuật này sử dụng phương pháp tách cùn (blunt dissection) để tăng độ căng mô. Nếu có nhiều dính mống mắt sau ở trung tâm, có thể đặt ống thông kim loại qua đường cắt mống mắt ngoại vi để bơm chất nhầy nhằm bảo vệ bao trước thủy tinh thể và ly giải dính bằng phương pháp tách cùn hoặc tách bằng chất nhầy (viscodissection). Nếu mối dính quá mạnh, có thể cần cắt dính bằng kéo vi phẫu (sharp dissection). Các mảnh vỏ còn sót lại hoặc dính mống mắt vào mô đệm giác mạc thường yêu cầu cắt bỏ bằng kéo vi phẫu trong nhãn cầu.
Mở rộng đồng tử
Việc mở rộng đồng tử có thể thực hiện bằng thuốc hoặc phẫu thuật. Khi mô mống mắt đàn hồi và di động tốt, có thể sử dụng các kỹ thuật kéo giãn đồng tử (pupil stretching), móc mống mắt (iris hooks) hoặc vòng giãn đồng tử (pupil expanders). Kỹ thuật kéo giãn đẩy-kéo (push-pull technique) sử dụng dụng cụ kéo giãn hai tay hoặc dụng cụ Beehler (Moria) cung cấp sự mở rộng tạm thời. Các dụng cụ như vòng Morcher (PMMA) hoặc Graether 2000 giúp giữ đồng tử ở kích thước khoảng 7.5 mm trong phẫu thuật. Trong trường hợp mô mống mắt bệnh lý, kém đàn hồi, cần thực hiện cắt cơ vòng (sphincterotomy) sau khi tiêm chất nhầy (viscomydriasis) để tạo điều kiện đưa kéo vi phẫu vào. Cần lưu ý không cắt hoàn toàn qua cơ vòng đến mô đệm mống mắt nếu muốn bảo tồn chức năng đồng tử.
Tái tạo mống mắt và khâu mống mắt
Khâu mống mắt được sử dụng để đóng các khiếm khuyết, sửa chữa rách chân mống mắt (iridodialysis) hoặc cố định vật liệu lạ. Các phương pháp bao gồm tiếp cận xuyên giác mạc (transcorneal), trong tiền phòng (intracameral) hoặc xuyên củng mạc (transscleral). Khi khâu mống mắt, cần sử dụng kim vi phẫu đầu tù (taper point) để giảm thiểu sang chấn. Chỉ 10-0 polypropylene (Prolene) thường được ưu tiên cho hỗ trợ dài hạn do ít bị thủy phân. Trước khi khâu, cần tạo đủ không gian bằng chất nhầy để bảo vệ bao thủy tinh thể và nội mô giác mạc.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Kim CIF-4 | Taper cutting point, 13.34 mm, độ cong 1/4, đường kính 0.20 mm |
| Kim CTC-6 | Spatula cutting point, 11.99 mm, độ cong 1/4, đường kính 0.15 mm |
| Kim STC-6 | Spatula cutting point, 16.00 mm, thẳng, đường kính 0.15 mm |
| Kim PC-7 | Taper cutting point, 13.34 mm, độ cong 1/4, đường kính 0.23 mm |
| Kim BV 100-4 | Taper cutting point, 5.11 mm, độ cong 3/8, đường kính 0.10 mm |
Bình luận: Thông tin theo Kara-Jose & Macsai (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật khâu mống mắt đòi hỏi sự khéo léo cao độ để tránh làm tổn thương nội mô giác mạc và bao thủy tinh thể. Hạn chế chính của các kỹ thuật này là nguy cơ gây loạn thị do vết rạch lớn hoặc do lực căng chỉ khâu không đều. Việc sử dụng các kỹ thuật nút thắt như Siepser slip knot là một cải tiến quan trọng giúp giảm thiểu thao tác trong tiền phòng.
- Sử dụng chất nhầy để bảo vệ cấu trúc nội nhãn trước khi thao tác trên mống mắt.
- Ưu tiên chỉ 10-0 polypropylene cho các trường hợp cần hỗ trợ lâu dài.
- Sử dụng kỹ thuật cắt cơ vòng (sphincterotomy) thay vì cắt bỏ toàn bộ nếu muốn bảo tồn chức năng đồng tử.
- Luôn tạo vạt củng mạc để vùi nút chỉ khâu nhằm tránh kích ứng kết mạc và viêm nội nhãn.
- Cân nhắc sử dụng các thiết bị giãn đồng tử cơ học nếu kỹ thuật kéo giãn không đủ hiệu quả.
Tài liệu tham khảo:
Andrea C. Kara-Jose, Marian S. Macsai, 2009, Chapter 75: Iris reconstructive and restorative procedures, Corneal Surgery, 655-663.