Kiểm soát loạn thị sau ghép giác mạc xuyên thấu: Chiến lược điều trị và can thiệp phẫu thuật

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Loạn thị là nguyên nhân hàng đầu gây giảm thị lực sau ghép giác mạc xuyên thấu (Penetrating Keratoplasty - PKP), ngay cả khi mảnh ghép trong suốt. Theo tài liệu từ chương 58 sách Corneal Surgery (2009), bệnh nhân mất 0,2 dòng thị lực với mỗi diopter (D) sai lệch khúc xạ so với chính thị, do đó việc kiểm soát loạn thị là yếu tố then chốt để tối ưu hóa thị lực tiềm năng.

Điều chỉnh chỉ khâu giác mạc

Điều chỉnh chỉ khâu là một phần không thể thiếu trong phục hồi thị lực sau ghép. Chỉ khâu nên được giữ nguyên cho đến khi loạn thị giác mạc đạt mức thỏa đáng hoặc có chỉ định tháo chỉ như sẹo, tân mạch, đứt chỉ, thâm nhiễm, tan chảy mô đệm hoặc loạn thị tồn dư gây giảm thị lực. Trong quá trình phẫu thuật, bác sĩ cần tránh chấn thương quá mức lên chỉ nylon, đặt mũi khâu ở độ sâu 90% để đảm bảo áp sát vết thương mà không gây biến dạng. Việc xử lý nhẹ nhàng mép vết thương giúp cải thiện khả năng điều chỉnh chỉ khâu hậu phẫu.

Chỉ khâu rời đơn lẻ

Chỉ khâu rời (Single Interrupted Sutures) chỉ có thể điều chỉnh bằng cách tháo bỏ một hoặc nhiều mũi. Có một cửa sổ điều trị hẹp để tháo chỉ nylon: tháo quá sớm có thể gây hở vết thương, tháo quá muộn sẽ không đạt hiệu quả giảm loạn thị. Chỉ khâu rời quá chặt làm dốc giác mạc, việc tháo bỏ sẽ làm phẳng kinh tuyến dốc và có thể gây dốc nhẹ kinh tuyến phẳng. Với 16 mũi khâu rời, một mũi có thể được tháo sớm nhất sau 2-3 tháng nếu quá chặt, nhưng không được tháo hai mũi liền kề trước 6 tháng. Sau khi tháo, mắt cần được băng trong 18-24 giờ với thuốc mỡ kháng sinh và cân nhắc dùng corticosteroid tại chỗ để tránh phản ứng viêm gây thải ghép.

Kỹ thuật khâu kết hợp liên tục và rời

Kỹ thuật khâu kết hợp (Combined Continuous and Interrupted Suture - CCIS) tận dụng ưu điểm của cả hai loại chỉ. Chỉ liên tục cung cấp sự an toàn khi tháo chỉ rời sớm, trong khi chỉ rời bảo vệ trong trường hợp mũi khâu không đều hoặc đứt chỉ liên tục. Bệnh nhân sử dụng kỹ thuật CCIS có mức giảm loạn thị trung bình từ 7,5 D xuống 2,6 D sau 1 năm. Tuy nhiên, loạn thị trung bình khi tháo hết chỉ thường hồi quy về khoảng 4 D trong hầu hết các loạt ca lâm sàng.

Chỉ khâu liên tục đơn lẻ

Kỹ thuật chỉ khâu liên tục (Single Continuous Suture - SCS) đòi hỏi kỹ thuật cao hơn nhưng tốn ít thời gian hơn. Điều chỉnh SCS được thực hiện bằng cách dùng kẹp phẫu thuật chia lớp Bowman, sau đó đẩy chỉ từ kinh tuyến phẳng sang kinh tuyến dốc để làm phẳng kinh tuyến dốc và làm dốc kinh tuyến phẳng. Nếu chỉ quá chặt, không nên cố gắng di chuyển vì có thể gây đứt chỉ. Kết quả nghiên cứu cho thấy SCS có thể giảm loạn thị từ 6,5 D xuống 1,5 D sau điều chỉnh, với mức hồi quy 2,5 D khi ổn định.

Chỉ khâu liên tục kép

Kỹ thuật chỉ khâu liên tục kép (Double Continuous Suture) thường sử dụng hai chỉ nylon 10-0 hoặc kết hợp 10-0 và 11-0. Chỉ 10-0 sâu và chặt hơn được tháo sau 2-3 tháng để giảm loạn thị, trong khi chỉ 11-0 (hoặc 10-0 nông) được giữ lại làm lưới an toàn. Nếu bệnh nhân cần điều chỉnh, chỉ 10-0 sâu có thể được điều chỉnh tương tự như SCS.

Kiểm soát loạn thị khi đã tháo chỉ

Khi điều chỉnh chỉ khâu không đạt kết quả, các can thiệp phẫu thuật như rạch thư giãn (Relaxing Incisions) hoặc cắt bỏ hình chêm (Wedge Resection) được chỉ định. Rạch thư giãn làm phẳng kinh tuyến dốc, thường hiệu quả nhất khi thực hiện trong vòng 3 tháng sau khi tháo chỉ. Cắt bỏ hình chêm được dành cho các trường hợp loạn thị nặng trên 7-8 D, với mức trung bình 10 D điều chỉnh cho mỗi 1 mm độ dày mô được cắt bỏ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giảm loạn thị trung bình (CCIS)Từ 7,5 D xuống 2,6 D sau 1 năm
Loạn thị trung bình khi tháo hết chỉKhoảng 4 D
Giảm loạn thị trung bình (SCS)Từ 6,5 D xuống 1,5 D sau điều chỉnh
Hiệu quả rạch thư giãn4-5 D loạn thị
Hiệu quả cắt bỏ hình chêm10 D cho mỗi 1 mm độ dày mô
Bình luận: Thông tin theo Van Meter, 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật điều chỉnh chỉ khâu đòi hỏi kinh nghiệm phẫu thuật viên cao để tránh biến chứng như đứt chỉ hoặc hở vết thương. Việc sử dụng bản đồ giác mạc (topography) là bắt buộc để xác định chính xác kinh tuyến cần can thiệp. Hạn chế của các phương pháp này là tính dự đoán không cao và nguy cơ hồi quy loạn thị sau phẫu thuật.
  • Đánh giá bản đồ giác mạc định kỳ sau 3-4 tuần hậu phẫu để xác định mũi khâu chặt.
  • Sử dụng kẹp phẫu thuật để điều chỉnh chỉ liên tục, tránh kéo căng quá mức gây đứt chỉ.
  • Ưu tiên rạch thư giãn cho loạn thị nhẹ/trung bình và cắt bỏ hình chêm cho loạn thị nặng (>7-8 D).
  • Luôn kiểm tra độ ổn định của vết thương trước khi thực hiện bất kỳ can thiệp phẫu thuật nào.
  • Cân nhắc dùng kính gọng hoặc kính tiếp xúc (RGP) trước khi quyết định can thiệp phẫu thuật xâm lấn.

Tài liệu tham khảo:

Woodford S. Van Meter, 2009, Chapter 58: Control of postkeratoplasty astigmatism, Corneal Surgery, trang 507-515.

Xem thêm