Rối loạn chức năng nội mô giác mạc chiếm phần lớn trong số gần 40.000 ca ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty [PKP]) được thực hiện hàng năm tại Hoa Kỳ theo thống kê của Hội Ngân hàng Mắt Hoa Kỳ. Sự ra đời của tạo hình giác mạc phiến sau (posterior lamellar keratoplasty [PLK]) và ghép nội mô phiến sâu (deep lamellar endothelial keratoplasty [DLEK]) đã mở ra kỷ nguyên phẫu thuật chọn lọc thay thế riêng lớp mô bệnh lý mà không làm biến dạng bề mặt nhãn cầu.
BACKGROUND AND HISTORY
Các bệnh lý nội mô như bệnh giác mạc nội mô Fuchs (Fuchs' endothelial keratopathy) và bệnh giác mạc bọng trên mắt đặt thể thủy tinh nhân tạo (pseudophakic bullous keratopathy) ban đầu có lớp biểu mô và nhu mô hoàn toàn khỏe mạnh; thương tổn chủ yếu khu trú tại tế bào nội mô và màng Descemet. Năm 1965, Polack và Barraquer đặt nền móng ban đầu bằng kỹ thuật lật vạt giác mạc có bản lề để khoan ghép nhu mô sau kèm nội mô, nhưng kỹ thuật này vẫn để lại đường khâu bề mặt và gây loạn thị không đều (irregular astigmatism).
Năm 1993, nhóm nghiên cứu Ko công bố thử nghiệm trên thỏ bằng đường rạch rìa củng mạc. Đến năm 1998, Gerrit Melles tại Hà Lan lần đầu tiên triển khai thành công trên người kỹ thuật PLK qua đường rạch rìa củng mạc rộng 9,0 mm mà không cần chỉ khâu giác mạc, sử dụng bọt khí để bóc tách mô nhận và cố định mảnh ghép. Năm 1999, Mark Terry phát triển và tinh chỉnh quy trình bằng cách sử dụng chất nhầy kết dính Healon để giữ ổn định tiền phòng, đổi tên thành DLEK. Ca mổ DLEK đầu tiên trên người tại Hoa Kỳ được Terry thực hiện vào tháng 3 năm 2000 dưới sự phê duyệt của Hội đồng Đạo đức (IRB).
Vết mổ đường hầm củng mạc trong DLEK có sức căng chịu lực vượt trội so với vết cắt xuyên của PKP, giúp liền thương nhanh chóng, hạn chế tối đa nguy cơ lỏng chỉ, viêm nhiễm hoặc thải ghép liên quan đến chỉ khâu. Mặc dù kỹ thuật bóc màng Descemet tự động (Descemet's stripping automated endothelial keratoplasty [DSAEK]) sau này phổ biến hơn nhờ thao tác xé màng (Descemetorhexis) đơn giản, DLEK vẫn giữ vai trò chiến lược ở nhóm mắt không thể duy trì bọt khí tiền phòng kéo dài (như mắt không có thể thủy tinh, khuyết mống mắt rộng, hoặc có IOL tiền phòng ổn định).
PREOPERATIVE CONSIDERATIONS
SURGICAL PLANNING
Khâu đánh giá tiền phẫu đòi hỏi phẫu thuật viên phải khảo sát toàn diện tình trạng thể thủy tinh (thể thủy tinh tự nhiên hay IOL đã cấy ghép), hiện tượng sa dịch kính ra tiền phòng, các bất thường giải phẫu phân đoạn trước (như dính mống mắt) và các bệnh lý võng mạc - hoàng điểm kèm theo. Các phát hiện này quyết định việc cần kết hợp thêm các thủ thuật bổ trợ như treo IOL củng mạc, cắt dịch kính trước hoặc tái tạo bán phần trước.
INFORMED CONSENT
Quá trình giải thích và lấy đồng thuận can thiệp cần nêu rõ kết quả thị lực kỳ vọng và các biến chứng tiềm tàng. Bệnh nhân cần được thông báo về nguy cơ thất bại mảnh ghép, biến chứng lệch mảnh ghép đòi hỏi phẫu thuật can thiệp lại, nguy cơ tiến triển đục thể thủy tinh ở mắt còn thể thủy tinh tự nhiên, tình trạng mất điều tiết nếu quyết định lấy thể thủy tinh, cũng như giới hạn thị lực tối đa do giao diện ghép nhu mô - nhu mô. Ngoài ra, các tai biến nội nhãn kinh điển như tăng nhãn áp, bong võng mạc và viêm nội nhãn cũng phải được làm rõ.
INTRAOCULAR LENS POWER CALCULATIONS
Do cấu trúc độ cong bề mặt giác mạc trước được bảo tồn nguyên vẹn sau mổ phiến, phẫu thuật viên có thể sử dụng trực tiếp chỉ số đo khúc xạ giác mạc (keratometry) nguyên bản trước mổ để tính công suất IOL. Nếu phù biểu mô cản trở độ chính xác của số đo giác mạc kế, có thể tham chiếu số đo từ mắt đối bên. Trong trường hợp cả hai mắt đều phù giác mạc nặng, nên ưu tiên phẫu thuật ghép nội mô trước, sau đó chờ 3 tháng để giác mạc trong lại rồi mới tiến hành mổ thể thủy tinh và đặt IOL.
Trường hợp phẫu thuật phối hợp (ghép nội mô đồng thời lấy thể thủy tinh và đặt IOL), công thức tính IOL tiêu chuẩn cần nhắm tới khúc xạ đích sau mổ là −1,0 Diop. Mục tiêu cận thị nhẹ này nhằm bù trừ cho độ dịch chuyển viễn thị (hyperopic shift) từ 0,5 đến 1,0 Diop gây ra bởi hình thái thấu kính phân kỳ tự nhiên của mảnh ghép cắt bằng dao vi phẫu (microkeratome).
PREOPERATIVE MEDICATIONS
Với các ca có can thiệp thể thủy tinh hoặc thay thế/treo lại IOL, phẫu thuật viên sử dụng thuốc giãn đồng tử và kháng sinh nhỏ mắt theo phác đồ thường quy. Thuốc nhỏ mắt apraclonidine 0,5% được chỉ định tra mắt phẫu thuật nhằm hạ nhãn áp và giảm thiểu cương tụ kết mạc. Bề mặt nhãn cầu và vùng phụ cận được sát khuẩn bằng dung dịch povidone-iodine. Ngược lại, nếu bệnh nhân được giữ nguyên thể thủy tinh tự nhiên hoặc đã có IOL ổn định, đồng tử bắt buộc phải được co nhỏ bằng pilocarpine nhỏ giọt.
ANESTHESIA
Phẫu thuật DLEK thường được thực hiện dưới gây tê hậu nhãn cầu kết hợp phong bế dây thần kinh số VII (cơ vòng mi) để vừa triệt tiêu cảm giác đau vừa tạo bất động (akinesia) toàn diện mi mắt. Gây mê toàn khí quản hoặc qua mask thanh quản được chỉ định cho bệnh nhân không hợp tác hoặc những mắt cần giảm áp lực nội nhãn phía sau tối đa (như mắt có tiền phòng nông). Gây tê bề mặt có thể áp dụng trên một số ca chọn lọc nhưng không khuyến cáo cho phẫu thuật viên mới bắt đầu do nguy cơ biến chứng khi nhãn cầu cử động.
TECHNIQUES AND INTRAOPERATIVE CONSIDERATIONS FOR DLEK SURGERY
MANAGEMENT OF THE PHAKIC, APHAKIC, OR PSEUDOPHAKIC PATIENT
Khi có chỉ định lấy thể thủy tinh, thì phẫu thuật này được tiến hành trước khi làm DLEK, có thể cạo bỏ biểu mô nếu bề mặt giác mạc phù mờ gây cản trở phẫu trường. Tuyệt đối tránh sử dụng các chất nhầy phân tán (dispersive viscoelastic) như Viscoat trong toàn bộ cuộc mổ, vì chất nhầy phân tán bám dính rất chặt vào nhu mô, khó rửa sạch hoàn toàn và cản trở sự kết dính của đĩa ghép vào giường nhận, dẫn đến lệch mảnh ghép. Vết mổ tán nhuyễn thể thủy tinh nên tạo đường rạch củng mạc rìa riêng biệt và phải khâu kín tuyệt đối trước khi tạo khoang nhu mô DLEK.
Nếu bệnh nhân có sẵn IOL tiền phòng (ACIOL) loại quai mở uốn dẻo hiện đại, kích thước phù hợp và nằm ổn định trong góc tiền phòng thì có thể giữ nguyên. Nếu không đáp ứng tiêu chuẩn này, nên thay thế bằng IOL hậu phòng (PCIOL đặt rãnh thể mi hoặc khâu treo củng mạc) để bảo vệ nội mô. Mắt không có thể thủy tinh còn bao sau nguyên vẹn có thể đặt PCIOL trong bao hoặc rãnh củng mạc; nếu không còn bao sau, phẫu thuật viên cân nhắc treo IOL củng mạc hoặc để mắt không có thể thủy tinh (ở bệnh nhân cận thị trục rất nặng hoặc chỉ mổ giảm triệu chứng).
PREPARATION OF THE RECIPIENT CORNEA
Phẫu thuật thường tiếp cận từ phía thái dương. Dụng cụ đánh dấu giác mạc hình tròn đường kính 8,0 mm, 8,5 mm hoặc 9,0 mm được ấn lên biểu mô và chấm mực vô trùng để làm mốc định vị cho thì cắt bỏ phiến sau. Hai vết trích giác mạc trong (paracentesis) kích thước 1,0 mm bằng dao kim cương được đặt cách nhau khoảng 5 giờ đồng hồ, tạo góc vào dốc hơn bình thường để không phạm vào rìa mảnh ghép 8,0 - 9,0 mm. Chất nhầy kết dính Healon được bơm qua cổng bên để duy trì nhãn áp sinh lý.
Mở kết mạc rìa thái dương bộc lộ củng mạc, cầm máu bằng dao đốt điện. Dùng dao kim cương có cữ rạch một đường dài 5,0 mm, sâu 350 µm, song song và cách rìa giác mạc 1,0 mm về phía sau. Dùng dao phiến (crescent blade) tách túi nhu mô sâu ở mức khoảng 80% độ dày tiến vào giác mạc trong khoảng 1,0 mm. Các que bóc tách Devers hoặc Melles được luồn từ bờ rìa này sang bờ rìa đối diện qua trục đồng tử để mở rộng khoang bóc tách. Melles đề xuất bơm khí vào tiền phòng ở thì này nhằm tạo giao diện quang học khí - nội mô giúp quan sát độ sâu phẫu tích. Sau khi hoàn thành khoang nhu mô, Healon được bơm bù để chuẩn bị cắt đĩa giác mạc nhận.
Dao cắt giác mạc 2,8 mm đi vào tiền phòng từ đường hầm củng mạc theo mép gần của vòng đánh dấu. Kéo vi phẫu chuyên dụng cong sâu (như kéo Cindy) được đưa vào cắt rời đĩa nhu mô sau giác mạc theo dưỡng vòng tròn. Vết rạch củng mạc được mở rộng đủ 5,0 mm. Kẹp Utrata gắp lấy đĩa giác mạc ra ngoài để kiểm tra độ dày và đường kính. Sau đó, đặt các mũi chỉ rời nylon 10-0 khép bớt vết mổ củng mạc chỉ để lại khe hở 3,0 mm. Đầu hút/rửa (I/A) được đưa vào hút sạch toàn bộ chất nhầy Healon, sau đó tái lập tiền phòng sâu bằng dung dịch muối cân bằng BSS (Balanced Saline Solution).
PREPARATION OF THE DONOR CORNEA
Mảnh mô ghép có thể được cắt sẵn tại ngân hàng mắt bằng dao vi phẫu tự động hoặc do phẫu thuật viên tự cắt bằng hệ thống tiền phòng nhân tạo (ví dụ Moria ALTK). Khối củng giác mạc hiến được phủ một lớp Healon lên mặt nội mô rồi đặt úp mặt nội mô xuống trụ đỡ của tiền phòng nhân tạo. Tiền phòng nhân tạo được bơm dịch Optisol-GS tạo áp lực tối thiểu 65 mmHg, kiểm tra bằng nhãn áp kế Barraquer. Lớp biểu mô được gạt bỏ bằng xốp Merocel. Sử dụng đầu dao microkeratome (như Moria CBm 300 µm) không gắn chốt chặn để tạo vạt rời tự do (free cap).
Đường kính vạt cắt yêu cầu phải lớn hơn kích thước mảnh ghép dự kiến ít nhất 1,0 mm (ví dụ: tạo vạt cắt tối thiểu 9,0 mm cho đĩa ghép 8,0 mm) nhằm bảo đảm dung sai lệch tâm 0,5 mm. Nếu kích thước vạt cắt không đủ, phẫu thuật viên dùng que phẫu tích tách rộng thêm sang hai bên. Đặt lại vạt cắt đúng hướng trục ngang, hạ áp lực tiền phòng nhân tạo từ từ đồng thời bơm nhẹ Optisol để bảo toàn hình thái giác mạc và tránh tổn thương tế bào nội mô. Sau khi tháo rời mô hiến, lớp Healon bám mặt nội mô được rửa sạch nhẹ nhàng bằng Optisol.
Nếu bóc tách thủ công, dùng dao khoan có hút Barron đường kính lớn hơn mảnh ghép dự kiến 0,5 mm khoan sâu khoảng 60% (ví dụ dùng khoan 8,5 mm cho đĩa nhận 8,0 mm), sau đó dùng dao bán nguyệt và que Devers bóc tách ở độ sâu 80%. Giác mạc sau khi chuẩn bị xong được đặt ngửa mặt nội mô lên đế khoan đấm (punch trephine) để đột đĩa ghép có kích thước tương ứng đĩa nhận. Bơm một dải Healon mảnh dọc theo kinh tuyến ngang của đĩa ghép, sau đó gập đĩa ghép lại với mặt nội mô quay vào trong theo hình bánh taco không đối xứng: mép trước chiếm 40% và mép sau chiếm 60% đường kính đĩa ghép.
DONOR GRAFT INSERTION AND ATTACHMENT
Cắt bỏ các mũi chỉ khâu tạm ở vết mổ 5,0 mm. Dùng kẹp gắp chuyên dụng không nghiền ép trung tâm (như kẹp Charlie) kẹp mảnh mô đã gập, đưa vào tiền phòng trong một thao tác dứt khoát với mặt nhu mô 60% hướng lên trên. Mũi kẹp Charlie được đưa sâu sang tận góc tiền phòng đối diện dưới sự kiểm soát liên tục sự mở vạt của mô ghép. Nếu tiền phòng xẹp khi rút kẹp, bơm BSS qua cổng bên để tái lập độ sâu và khâu tạm mép mổ củng mạc bằng chỉ nylon 10-0.
Bơm một bọt khí vào giữa hai nếp gập của bánh taco để hỗ trợ mô bung mở và tự dính áp mặt nhu mô vào nền nhận. Sử dụng móc Sinskey đảo ngược (reverse Sinskey hook) đưa qua cổng bên đối diện để điều chỉnh vị trí mảnh ghép vào đúng trung tâm, thao tác đẩy nhẹ từ ngoại vi khi tiền phòng chỉ chứa một phần bọt khí nhằm tránh làm nhăn mô. Khi mảnh ghép đã đúng vị trí, bơm đầy toàn bộ tiền phòng bằng một bọt khí lớn. Sử dụng dụng cụ miết Cindy (Cindy sweeper) miết đều trên bề mặt biểu mô giác mạc từ trung tâm ra ngoại vi ở cả 4 góc phần tư để quét sạch dịch kẹt tại giao diện ghép. Cuối cùng, dùng móc Sinskey gài nhẹ các mép của đĩa ghép chui xuống dưới vạt nhu mô ngoại vi chưa cắt của giác mạc nhận.
CONCLUSION OF THE PROCEDURE
Sau khi đóng kín toàn bộ vết mổ củng mạc, vùi nút chỉ và khâu phục hồi kết mạc, toàn bộ bọt khí trong tiền phòng được rút bỏ hoàn toàn và thay thế bằng dung dịch BSS. Cơ chế bám dính của đĩa ghép vào nền nhu mô lúc này dựa hoàn toàn vào chức năng bơm hút sinh lý tự nhiên của các tế bào nội mô mảnh ghép. Kết thúc phẫu thuật, đặt một khiên collagen (collagen shield) đã ngâm tẩm kháng sinh và kháng viêm gồm cefazolin, moxifloxacin và dexamethasone lên bề mặt nhãn cầu.
| Chỉ số / Thông số kỹ thuật | Giá trị / Đặc điểm theo tài liệu |
|---|---|
| Đường rạch củng mạc rìa ban đầu của Melles (1998) | 9,0 mm, đường rạch củng mạc rìa |
| Đường rạch đường hầm củng mạc thái dương trong DLEK | Dài 5,0 mm, sâu 350 µm, cách rìa 1,0 mm về phía sau |
| Độ sâu phẫu tích túi nhu mô nhận và mô hiến | Khoảng 80% độ dày giác mạc |
| Khúc xạ mục tiêu khi kết hợp đặt IOL | -1,0 Diop (bù trừ dịch chuyển viễn thị 0,5 - 1,0 Diop) |
| Áp lực buồng tiền phòng nhân tạo khi cắt mô bằng dao vi phẫu | Tối thiểu 65 mmHg (kiểm tra bằng tonometer Barraquer) |
| Tỷ lệ gập nếp đĩa ghép (kỹ thuật bánh taco) | Bất đối xứng: 40% bờ trước và 60% bờ sau |
| Môi trường duy trì tiền phòng kết thúc mổ DLEK | Dung dịch BSS (rút bỏ hoàn toàn bọt khí) |
SUMMARY
Trong hơn một thập kỷ phát triển, các kỹ thuật tạo hình giác mạc nội mô đã có những bước tiến vượt bậc, dần thay thế kỹ thuật ghép xuyên kinh điển cho các bệnh lý nội mô giác mạc đơn thuần. Dù các kỹ thuật bóc màng Descemet như DSEK/DSAEK hiện nay chiếm ưu thế nhờ đơn giản hóa thì bóc tách nhu mô nhận và cho kết quả thị lực hồi phục nhanh hơn, DLEK và PLK vẫn là giải pháp điều trị phẫu thuật nền tảng và tối ưu cho những mắt có nguy cơ cao lệch mảnh ghép hoặc không thể lưu giữ bọt khí tiền phòng.
Bình luận: Kỹ thuật DLEK đòi hỏi kỹ năng bóc tách nhu mô sâu bằng tay rất tinh tế để đạt đúng bình diện 80% mà không gây thủng giác mạc trước hoặc sau. Điểm độc đáo nhất của DLEK so với DSAEK/DMEK hiện đại là việc rút bỏ hoàn toàn bọt khí và thay bằng BSS ở cuối phẫu thuật, nhờ vào độ bám dính tự nhiên rất cao giữa hai bề mặt nhu mô nhám và lực hút sinh lý của bơm nội mô. Điều này loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nghẽn đồng tử (pupillary block) do bóng khí sau mổ. Tuy nhiên, giao diện nhu mô - nhu mô thô ráp chính là rào cản hạn chế thị lực tối đa ở mắt DLEK so với các thế hệ ghép nội mô sau này. Thông tin theo Shamie, Chen và Terry, 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Điểm thay đổi thực hành lâm sàng:
- Tuyệt đối không dùng chất nhầy phân tán (như Viscoat) trong phẫu thuật ghép nội mô phiến; chỉ sử dụng chất nhầy kết dính (Healon) và phải hút sạch trước khi đưa mảnh ghép vào mắt.
- Khi lập kế hoạch mổ phối hợp ghép phiến cắt bằng microkeratome kèm lấy thể thủy tinh, luôn cài đặt khúc xạ đích cận thị khoảng −1,0 D để triệt tiêu độ lệch viễn thị 0,5 - 1,0 D sau ghép.
- Luôn bảo tồn kỹ năng bóc tách phiến sâu DLEK để xử trí những ca bệnh phức tạp có khuyết hổng mống mắt lớn, mắt không có thể thủy tinh hoặc có ACIOL ổn định - nơi mà bọt khí cố định trong DSAEK/DMEK có nguy cơ trôi ra sau gây biến chứng góc đóng và tuột mảnh ghép.
Tài liệu tham khảo:
Shamie N, Chen ES, Terry MA. Posterior lamellar keratoplasty and deep lamellar endothelial keratoplasty. In: Rapuano CJ, editor. Corneal Surgery: Theory, Technique and Tissue. 4th ed. Philadelphia: Saunders Elsevier; 2009. p. 565-570.