Chẩn đoán phân biệt phù gai thị ở trẻ em và người lớn: Tiếp cận lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
8.11.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, chuyên đề IC172, Dr. Rohit Saxena đã trình bày về các thách thức trong việc phân biệt phù gai thị (optic disc edema) thật sự với các tình trạng giả phù gai thị (pseudopapilledema) trên lâm sàng. Việc đánh giá chính xác đĩa thị là bước then chốt để tránh các can thiệp không cần thiết như chọc dò thắt lưng (lumbar puncture - LP) hoặc phẫu thuật đặt shunt ở những bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng nghi ngờ nhưng không có bệnh lý thực thể.

Đánh giá lâm sàng và các dấu hiệu giả phù gai thị

Trong thực hành, bác sĩ thường gặp các trường hợp bệnh nhân có triệu chứng đau đầu và hình ảnh đĩa thị nghi ngờ phù. Một ca lâm sàng điển hình là nam giới 25 tuổi với các đợt mờ mắt tái phát và đau đầu trong 1 tháng, được chẩn đoán nhầm là phù gai thị (papilledema). Tuy nhiên, thị lực của bệnh nhân là 6/12 ở cả hai mắt, đồng tử bình thường. Khi quan sát kỹ đĩa thị, các bờ đĩa thị chỉ mờ nhẹ ở vùng cực, không có phù gai thị thực sự. Các dấu hiệu như đĩa thị nhỏ, lõm đĩa thị nhỏ và bờ đĩa thị mờ thường do sự tập trung của các sợi trục thần kinh (axons) ở mắt viễn thị (hyperopic eye). OCT có thể cho thấy hình ảnh "bunching up" (sự chụm lại) của các sợi thần kinh, dễ gây nhầm lẫn với phù gai thị. Do đó, việc đánh giá 3D và sử dụng kính 90D là bắt buộc để xác định cấu trúc đĩa thị.

Chẩn đoán phân biệt và các phương pháp hỗ trợ

Khi đối mặt với nghi ngờ phù gai thị, cần phân biệt với các tình trạng như drusen đĩa thị (optic disc drusen). Trong trường hợp này, siêu âm (ultrasound) sẽ cho thấy sự tăng phản xạ (hyperreflectivity) tại bề mặt đĩa thị. Chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography - FA) là công cụ hữu ích để xác định sự rò rỉ (leakage). Nếu đĩa thị không có rò rỉ thuốc, đó là bằng chứng chống lại phù gai thị thực sự. Đối với các trường hợp phù gai thị do tăng áp lực nội sọ (Intracranial Hypertension - IH), các dấu hiệu trên MRI như giãn bao thần kinh thị giác, dẹt phần sau nhãn cầu hoặc hình ảnh "donut" trên MRI coronal là những dấu hiệu gợi ý, dù chúng thường được coi là các dấu hiệu mềm (soft signs).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Đối tượng nghiên cứuTrẻ em và người lớn, tài liệu không nêu cỡ mẫu
Dấu hiệu phù gai thịMất lõm đĩa thị, bờ mờ, phù sợi thần kinh, nếp gấp võng mạc
Dấu hiệu mạch máuSung huyết, giãn và xoắn vặn mạch máu, xuất tiết
Phương pháp chẩn đoánKhám 3D, kính 90D, siêu âm, FA, MRI
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khám lâm sàng tỉ mỉ thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các xét nghiệm hình ảnh như MRI hay OCT, vốn có thể gây nhiễu nếu không được diễn giải đúng. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu thống kê cụ thể về độ nhạy/độ đặc hiệu của các phương pháp chẩn đoán.

Các điểm cần lưu ý trong thực hành:

  • Luôn đánh giá đĩa thị bằng kính 90D và quan sát 3D để phân biệt phù thật và giả.
  • Sử dụng siêu âm để tìm drusen đĩa thị khi nghi ngờ phù gai thị giả.
  • FA là tiêu chuẩn để xác định sự rò rỉ thực sự từ đĩa thị.
  • Cần thận trọng khi chẩn đoán phù gai thị ở bệnh nhân đau đầu nếu không có các dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc thay đổi thị lực rõ rệt.
  • Theo dõi sát đĩa thị là phương pháp quan trọng nhất ở trẻ em không hợp tác với các xét nghiệm hình ảnh phức tạp.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Rohit Saxena, 2026, Paediatric, Strabismus and Neuro Ophthalmology Services, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: GHy-l-3PsfQ.

Xem thêm