Tổng quan về tiêm nội nhãn: Từ thuốc kháng VEGF, chất chống chuyển hóa đến kháng sinh và steroid

Bs Ngô Hữu Thế
8.11.26
Last Updated

Khóa học hướng dẫn (Instruction Course) số 171 tại AIOC 2026 đã cung cấp cái nhìn toàn diện về các loại thuốc tiêm nội nhãn (intravitreal injections) trong thực hành võng mạc. Các chuyên gia đã thảo luận về quy trình chuẩn, các phân tử cải tiến, thuốc tương tự sinh học (biosimilars), tác nhân đa phương thức (multimodal agents), kháng sinh và steroid nội nhãn.

Quy trình chuẩn trong tiêm nội nhãn

Các hướng dẫn khuyến cáo thực hiện tiêm nội nhãn với số lượng người tối thiểu trong phòng, tất cả phải đeo khẩu trang và hạn chế nói chuyện. Cần xác minh thuốc và bên mắt (laterality) của bệnh nhân trước khi thực hiện. Gây tê tại chỗ là bắt buộc, bờ mi và kết mạc cần được sát khuẩn bằng povidone-iodine. Nếu cần tiêm bổ sung hoặc nhỏ thêm thuốc, phải tái gây tê vị trí tiêm. Vị trí tiêm được khuyến cáo cách rìa giác mạc (limbus) từ 3,5 đến 4 mm. Một khảo sát quốc tế năm 2023 của Dr. Daniel Vit và J. Chablani trên nhiều trung tâm cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về kết quả giữa các môi trường thực hiện (phòng khám ngoại trú so với phòng mổ), tuy nhiên việc chọn môi trường phù hợp có thể tối ưu hóa quản lý bệnh nhân, tăng hiệu quả và năng suất.

Thuốc chống chuyển hóa (Antimetabolites)

Thuốc chống chuyển hóa như methotrexate được sử dụng trong các trường hợp corticosteroid không hiệu quả hoặc chống chỉ định. Methotrexate hoạt động bằng cách ức chế enzyme dihydrofolate reductase, gây ức chế tổng hợp DNA và tăng sinh tế bào. Liều dùng là 400 microgram/0,1 ml tiêm nội nhãn, với thời gian bán thải khoảng 5 ngày trong dịch kính. Thuốc được chỉ định trong u lympho nội nhãn (intraocular lymphoma), viêm màng bồ đào sau không nhiễm trùng và bệnh võng mạc tăng sinh (PVR). Thử nghiệm Guard (pha 3, báo cáo tháng 12/2025) cho thấy tiêm nội nhãn giúp giảm nhu cầu phẫu thuật lại từ 35-40%. Tác dụng phụ bao gồm độc tính biểu mô giác mạc, đục thủy tinh thể, glaucoma, bệnh lý hoàng điểm, teo thị thần kinh, viêm nội nhãn vô trùng và màng trước võng mạc.

Thuốc kháng VEGF và phân tử cải tiến

Các phân tử cải tiến (innovator molecules) như bevacizumab, ranibizumab và aflibercept là nền tảng trong điều trị bệnh lý võng mạc. Các thuốc thế hệ mới như faricimab (bi-specific antibody) nhắm vào cả VEGF-A và Angiopoietin-2, giúp ổn định mạch máu và kéo dài khoảng cách tiêm lên đến 16 tuần. Các nghiên cứu như Stairway và Avenue (pha 2) cho thấy faricimab cải thiện thị lực tốt nhất có chỉnh kính (BCVA) và kết quả giải phẫu tốt hơn so với ranibizumab. Các thử nghiệm pha 3 như Taya và Lucerne (cho tân mạch AMD) và Yosemite/Rhine (cho phù hoàng điểm do đái tháo đường) xác nhận hiệu quả không thua kém (non-inferior) so với các thuốc kháng VEGF hiện có.

Thuốc tương tự sinh học (Biosimilars)

Biosimilars đóng vai trò quan trọng trong việc giảm gánh nặng chi phí, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển. Các thuốc này được chứng minh có độ an toàn, độ tinh khiết và hiệu lực tương đương với thuốc gốc. Các nghiên cứu pha 3 cho thấy hiệu quả về thị lực và độ an toàn của biosimilars không thua kém thuốc gốc. Việc sử dụng biosimilars có thể giúp bệnh nhân duy trì điều trị lâu dài hơn, giảm tỷ lệ bỏ trị do chi phí cao. Các cơ quan quản lý như FDA, EMA và CDSCO (Ấn Độ) yêu cầu các quy trình phê duyệt nghiêm ngặt bao gồm phân tích cấu trúc, nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng pha 1, pha 2.

Kháng sinh nội nhãn

Kháng sinh nội nhãn được sử dụng để điều trị viêm nội nhãn (endophthalmitis). Liệu pháp kinh nghiệm thường bao gồm vancomycin (0,1 mg/0,1 ml) và ceftazidime (2,25 mg/0,1 ml). Đối với các trường hợp kháng thuốc hoặc dị ứng, có thể cân nhắc các lựa chọn thay thế như amikacin, imipenem, moxifloxacin hoặc colistin/daptomycin cho vi khuẩn Gram dương. Việc pha loãng thuốc đúng cách là cực kỳ quan trọng để tránh độc tính. Nếu không cải thiện sau 48 giờ, cần xem xét vi khuẩn đa kháng (MDR) và cân nhắc phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy).

Steroid nội nhãn

Steroid nội nhãn (như triamcinolone acetonide và cấy ghép dexamethasone) được chỉ định trong các trường hợp viêm mạn tính hoặc phù hoàng điểm không đáp ứng với thuốc kháng VEGF. Triamcinolone thường dùng liều 2 mg/0,1 ml. Cấy ghép dexamethasone (Ozurdex) là dạng giải phóng chậm, có tác dụng trong khoảng 3 tháng, giúp giảm tác dụng phụ toàn thân và tại chỗ so với tiêm dịch kính thông thường. Cần theo dõi chặt chẽ nhãn áp và nguy cơ đục thủy tinh thể khi sử dụng steroid.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Liều Methotrexate400 microgram/0,1 ml
Liều Vancomycin0,1 mg/0,1 ml
Liều Ceftazidime2,25 mg/0,1 ml
Giảm nhu cầu phẫu thuật lại (Guard trial)35-40%
Thời gian tác dụng FaricimabLên đến 16 tuần
Thời gian tác dụng OzurdexKhoảng 3 tháng
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, IC171; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về liều lượng và chỉ định thuốc tiêm nội nhãn cần được cập nhật theo hướng dẫn của Bộ Y tế và các hiệp hội nhãn khoa chuyên ngành. Việc sử dụng thuốc off-label (như triamcinolone) cần có sự đồng thuận và giải thích rõ ràng cho bệnh nhân về lợi ích và rủi ro.
  • Luôn kiểm tra nhãn áp sau khi tiêm steroid nội nhãn để phát hiện sớm tăng nhãn áp.
  • Cân nhắc sử dụng biosimilars để cải thiện khả năng tiếp cận điều trị cho bệnh nhân có hạn chế về tài chính.
  • Sử dụng kháng sinh nội nhãn theo kinh nghiệm dựa trên phổ vi khuẩn phổ biến, nhưng cần điều chỉnh dựa trên kết quả nuôi cấy nếu không đáp ứng sau 48 giờ.
  • Faricimab là lựa chọn tiềm năng cho các trường hợp cần giảm tần suất tiêm nhờ cơ chế tác động kép.
  • Luôn thực hiện quy trình tiêm vô khuẩn nghiêm ngặt để giảm thiểu nguy cơ viêm nội nhãn.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Mkkesh Purwal et al., 2026, AIOC 2026 IC171 All about Intravitreal Injections, All India Ophthalmological Society, Video ID: RtkSl9SZMjo.

Xem thêm