Các khối u mống mắt (iris tumors) là những tổn thương hiếm gặp nhưng đòi hỏi sự nhận diện chính xác để phân biệt giữa các tổn thương lành tính và các bệnh lý ác tính đe dọa thị lực hoặc tính mạng như u hắc tố (melanoma). Tài liệu Cornea Atlas (2014) cung cấp cái nhìn tổng quan về các dạng u mống mắt thường gặp, từ các nốt Lisch trong bệnh lý di truyền đến các nang mống mắt và u di căn.
Các tổn thương sắc tố và u hắc tố mống mắt
Nốt Lisch (Lisch nodule) là các tổn thương mống mắt dạng nốt, thường xuất hiện nhiều, có màu nâu và được cấu tạo từ các tế bào nốt ruồi (nevus cells), thường gặp trong bệnh lý neurofibromatosis. Đối với nốt ruồi mống mắt (iris nevus), các đặc điểm lâm sàng cần lưu ý bao gồm sự biến dạng của bờ đồng tử (ectropion uveae) và sự ổn định của tổn thương theo thời gian. Việc phân biệt nốt ruồi mống mắt với u hắc tố mống mắt (iris melanoma) là một thách thức lâm sàng quan trọng. Các dấu hiệu gợi ý ác tính bao gồm kích thước khối u, sự biến dạng mống mắt, ectropion uveae, tăng sinh mạch máu nội tại (intrinsic vascularity) và đục thủy tinh thể khu trú (sector cataract). Đặc điểm quan trọng nhất để chẩn đoán là sự tăng trưởng được ghi nhận qua theo dõi.
Nang mống mắt và các tổn thương dạng nang
Nang biểu mô sắc tố mống mắt ngoại vi (peripheral pigmented epithelial cyst) thường xuất hiện dưới dạng một khối lồi về phía giác mạc. Do có nguồn gốc từ biểu mô sắc tố mống mắt, các nang này thường khó quan sát trừ khi đồng tử được giãn rộng tối đa. Cấu trúc mô đệm mống mắt phía trên nang thường bình thường. Các nang này thường nằm ở phía thái dương của mống mắt. Nang biểu mô sắc tố tiền phòng bị bong (dislodged anterior chamber pigment epithelial cyst) là một tình trạng cực kỳ hiếm gặp, trong đó nang bong ra từ biểu mô sắc tố mống mắt và di chuyển từ hậu phòng vào tiền phòng, có thể bám vào mống mắt hoặc trôi tự do.
Nang mô đệm mống mắt
Nang mô đệm mống mắt (iris stromal cyst) được chia thành hai loại chính: bẩm sinh và mắc phải. Nang bẩm sinh có thể ổn định trong nhiều năm trước khi đột ngột tăng kích thước, gây mỏng mống mắt và mất cấu trúc bình thường. Nang mắc phải (acquired iris stromal cyst) thường phát triển sau phẫu thuật nội nhãn, ví dụ như phẫu thuật đục thủy tinh thể, do sự xâm nhập của biểu mô kết mạc hoặc giác mạc vào tiền phòng. Đối với nang mắc phải, phương pháp điều trị có thể bao gồm chọc hút nang kết hợp tiêm cồn tuyệt đối (absolute alcohol) vào trong tổn thương.
U di căn mống mắt
Các khối u di căn đến mắt thường khu trú ở hắc mạc, với chỉ 10% trường hợp xảy ra ở mống mắt. Ở nam giới, khối u nguyên phát thường gặp nhất là ung thư phổi, trong khi ở nữ giới là ung thư vú. Các khối u di căn thường có đặc điểm dễ chảy máu, dẫn đến triệu chứng lâm sàng thường gặp là xuất huyết tiền phòng (hyphema).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ u di căn mống mắt | 10% trong tổng số u di căn đến mắt |
| Thời gian ổn định của nốt ruồi (ca lâm sàng) | 8 năm |
| Thời gian phát triển nang sau phẫu thuật | 4 năm |
| Điều trị nang mắc phải | Chọc hút và tiêm cồn tuyệt đối |
Bình luận: Thông tin theo Cornea Atlas (2014); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân biệt u hắc tố mống mắt dựa trên sự tăng trưởng là tiêu chuẩn vàng, tuy nhiên cần kết hợp siêu âm sinh hiển vi (UBM) hoặc chụp cắt lớp quang học (OCT) để đánh giá chính xác sự xâm lấn của khối u vào thể mi. Các nang biểu mô sắc tố thường lành tính và không cần can thiệp trừ khi gây tăng nhãn áp hoặc ảnh hưởng trục thị giác.
- Luôn ghi nhận sự tăng trưởng của tổn thương sắc tố mống mắt làm dấu hiệu cảnh báo ác tính.
- Sử dụng giãn đồng tử tối đa để đánh giá các nang biểu mô sắc tố nằm ở ngoại vi.
- Cân nhắc tiền sử phẫu thuật nhãn khoa khi chẩn đoán các nang mô đệm mống mắt mắc phải.
- Cảnh giác với xuất huyết tiền phòng không rõ nguyên nhân như một dấu hiệu của u di căn.
Tài liệu tham khảo:
Cornea Atlas, 2014, Chapter 19: Iris Tumors, Elsevier, pp. 283-287.