Chẩn đoán và quản lý các bất thường vị trí mi mắt: Quặm, hở mi và lông quặm

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Duy trì sự toàn vẹn của bề mặt nhãn cầu đòi hỏi vị trí và chức năng mi mắt chính xác, như được trình bày trong tài liệu chuyên khảo về phẫu thuật tạo hình mắt (Jeremy Van Buren & Cat Nguyen Burkat, 2009). Việc áp sát bờ mi vào nhãn cầu là yếu tố then chốt để phân bố đều màng phim nước mắt, duy trì hồ lệ và loại bỏ dị vật.

Đánh giá lâm sàng

Đánh giá lâm sàng các bất thường mi mắt bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử chi tiết để phân biệt các nguyên nhân (quặm do lão hóa, bẩm sinh, co thắt cấp tính, hoặc do sẹo). Đánh giá vật lý ban đầu tập trung vào độ lỏng lẻo của mi (eyelid laxity). Độ lỏng lẻo bao gồm ba thành phần: lỏng lẻo dây chằng góc trong, lỏng lẻo dây chằng góc ngoài và thoái hóa sụn mi. Dây chằng góc trong bình thường không cho phép điểm lệ bị kéo sang bên quá 2 mm. Nếu di lệch sang bên lớn hơn 5–6 mm hoặc điểm lệ bị kéo đến rìa giác mạc hoặc đồng tử là chỉ định phẫu thuật. Nghiệm pháp snapback được thực hiện bằng cách kéo mi ra trước; mi không được phép cách giác mạc quá 6 mm và phải trở về vị trí cũ ngay lập tức sau khi thả tay.

Quặm mi (Entropion)

Quặm mi là tình trạng bờ mi xoay vào trong khiến da và lông mi cọ xát trực tiếp vào nhãn cầu. Quặm mi do lão hóa (involutional entropion) là loại phổ biến nhất, thường gặp ở người cao tuổi, chủ yếu ở mi dưới. Ba yếu tố chính góp phần là lỏng lẻo ngang, bong phức hợp cơ co mi và sự đè lên của cơ vòng mi. Quặm mi bẩm sinh là tình trạng hiếm gặp, liên quan đến bất thường sụn mi hoặc bong cơ co mi. Quặm mi do co thắt cấp tính (acute spastic entropion) thường xảy ra sau kích thích nhãn cầu (ví dụ: sau phẫu thuật đục thủy tinh thể, nhiễm trùng) và có thể kéo dài đến 6 tuần. Quặm mi do sẹo (cicatricial entropion) gây ra bởi sự co rút của lá sau mi do sẹo.

Quản lý quặm mi

Đối với quặm mi do lão hóa, kỹ thuật khâu không rạch da (nonincisional suture technique) của Quickert và Feldstein là biện pháp tạm thời. Ba hoặc bốn mũi khâu tan (4–0 mild chromic) được luồn qua mi, kim được đưa sâu vào cùng đồ, bắt lấy cơ co mi đã bị bong, đi dọc theo bờ dưới sụn mi và thoát ra da ở độ cao giữa sụn. Kỹ thuật này có tỷ lệ tái phát cao. Phẫu thuật triệt để cần giải quyết ba yếu tố: lỏng lẻo ngang, bong cơ co mi và sự đè lên của cơ vòng mi. Đối với quặm mi do sẹo, cần kiểm soát tình trạng viêm trước khi phẫu thuật. Các lựa chọn bao gồm thủ thuật xoay bờ mi, xẻ bờ mi (eyelid margin splitting) hoặc ghép spacer để kéo dài lá sau.

Hở mi (Ectropion)

Hở mi là tình trạng bờ mi bị lộn ra ngoài, không còn áp sát vào nhãn cầu. Nếu không điều trị, hở mi dẫn đến chảy nước mắt sống, viêm kết mạc mãn tính, viêm giác mạc do tiếp xúc, sẹo giác mạc và loét. Hở mi do lão hóa thường gặp ở người già, do lỏng lẻo ngang, lỏng lẻo dọc với bong cơ co mi, mỏng sụn mi và thụt nhãn cầu do tuổi tác. Hở mi do sẹo xảy ra khi có sự co rút lá trước mi do sẹo da hoặc dưới da. Hở mi do liệt (paralytic ectropion) thường do liệt dây thần kinh số VII, dẫn đến liệt cơ vòng mi.

Quản lý hở mi

Quản lý hở mi do lão hóa bao gồm thắt chặt dây chằng góc trong và/hoặc đính lại cơ co mi. Đối với hở mi do liệt, điều trị bảo tồn bằng băng dán mi ban đêm hoặc đeo buồng giữ ẩm có thể giúp ích nếu có hở mi nhẹ. Phẫu thuật thường cần thiết nếu có lỏng lẻo mi đáng kể. Hở mi do sẹo cần giải phóng sẹo, thực hiện các kỹ thuật tạo hình (Z-plasty, W-plasty, M-plasty) và ghép da nếu cần thiết để bù đắp sự thiếu hụt lá trước.

Lông quặm (Trichiasis) và Lông mi lạc chỗ (Distichiasis)

Lông quặm là tình trạng lông mi mọc từ vị trí bình thường nhưng bị hướng ngược vào trong về phía giác mạc, trong khi sụn mi vẫn áp sát bình thường. Lông mi lạc chỗ là tình trạng có thêm một hàng lông mi mọc từ lỗ tuyến Meibomian. Điều trị lông quặm bao gồm nhổ lông mi (epilation), điện phân (electrolysis) hoặc áp lạnh (cryotherapy). Đối với lông mi lạc chỗ, có thể thực hiện xẻ bờ mi dọc theo đường xám (gray line) để điều trị các nang lông lạc chỗ bằng áp lạnh hoặc cắt bỏ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ lỏng lẻo dây chằng góc trong (bình thường)Điểm lệ không bị kéo sang bên quá 2 mm
Chỉ định phẫu thuật (di lệch)Lớn hơn 5–6 mm
Nghiệm pháp snapback (bình thường)Không kéo mi cách giác mạc quá 6 mm
Thời gian quặm mi do co thắtLên đến 6 tuần
Tỷ lệ thành công laser argon (1 phiên)55.5% số mi
Tỷ lệ thành công laser argon (nhiều phiên)89% số mi
Nhiệt độ áp lạnh điều trị lông quặm-20°C
Bình luận: Thông tin theo [Jeremy Van Buren, Cat Nguyen Burkat, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật như khâu Quickert chỉ mang tính chất tạm thời và có tỷ lệ tái phát cao, cần tư vấn kỹ cho bệnh nhân. Việc đánh giá chính xác các thành phần lỏng lẻo mi (ngang, dọc, dây chằng) là yếu tố quyết định sự thành công của phẫu thuật triệt để.
  • Luôn kiểm tra độ lỏng lẻo của dây chằng góc trong và góc ngoài trước khi quyết định phẫu thuật quặm/hở mi.
  • Sử dụng nghiệm pháp snapback để đánh giá độ đàn hồi của mi dưới một cách khách quan.
  • Đối với quặm mi do co thắt, cần loại trừ nguyên nhân gây kích thích nhãn cầu trước khi can thiệp phẫu thuật.
  • Cân nhắc kỹ thuật xẻ bờ mi (gray line split) để bảo tồn lông mi bình thường khi điều trị lông mi lạc chỗ.
  • Luôn kiểm tra tình trạng viêm kết mạc hoặc các bệnh lý sẹo hóa trước khi thực hiện phẫu thuật chỉnh hình mi.

Tài liệu tham khảo:

Jeremy Van Buren, Cat Nguyen Burkat, 2009, Eyelid malpositions: entropion, ectropion, and trichiasis, In: Corneal Surgery: Theory, Technique, and Tissue, 2nd Edition, pp. 9-16.

Xem thêm