Phiên họp AIOC 2026 GP85 về chuyên khoa màng bồ đào (Uvea subspeciality day) đã thảo luận về các thách thức trong chẩn đoán và quản lý viêm màng bồ đào sau do các tác nhân nhiễm trùng như giang mai, virus và Toxoplasma. Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện mô hình lâm sàng (pattern recognition) và vai trò của xét nghiệm cận lâm sàng trong bối cảnh các bệnh lý này thường có biểu hiện đa dạng, dễ nhầm lẫn.
Giang mai: Kẻ giả danh vĩ đại
Giang mai được coi là "kẻ giả danh vĩ đại" (great pretender) vì khả năng bắt chước hầu hết các bệnh lý nhãn khoa. Viêm màng bồ đào là biểu hiện phổ biến nhất. Chẩn đoán xác định dựa vào xét nghiệm huyết thanh học, hiện nay ưu tiên thuật toán xét nghiệm ngược (reverse sequence algorithm) với xét nghiệm đặc hiệu (TPHA hoặc FTA-ABS) trước, sau đó là xét nghiệm không đặc hiệu (RPR hoặc VDRL) để phân biệt nhiễm trùng mới hay đã điều trị. Bệnh có thể xảy ra ở bất kỳ giai đoạn nào, thường gặp trong giang mai tiềm ẩn, giang mai thứ phát và là một phần của giang mai thần kinh (neurosyphilis). Tỷ lệ đồng nhiễm HIV ở bệnh nhân giang mai dao động từ 25% đến 40%. Các biểu hiện lâm sàng bao gồm viêm màng bồ đào trước tăng nhãn áp, viêm màng bồ đào sau và toàn bộ (panuveitis) với các tổn thương đặc trưng như viêm võng mạc dạng mảng (placoid retinitis), viêm võng mạc trong dạng chấm (punctate inner retinitis) và bệnh lý thần kinh thị giác. Việc điều trị giang mai tại mắt cần tiếp cận đa chuyên khoa, thường sử dụng phác đồ penicillin tĩnh mạch như trong giang mai thần kinh, kết hợp steroid đường uống để kiểm soát phản ứng viêm mạnh.
Viêm võng mạc do virus: Hoại tử võng mạc cấp tính (ARN) và CMV
Hoại tử võng mạc cấp tính (Acute Retinal Necrosis - ARN) thường do HSV hoặc VZV gây ra ở bệnh nhân miễn dịch bình thường. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào lâm sàng với các tổn thương hoại tử võng mạc ngoại vi lan tỏa, tiến triển về phía cực sau, kèm viêm dịch kính và viêm mạch máu. Việc chọc dịch tiền phòng để làm PCR là cần thiết để xác định chẩn đoán. Điều trị cần bắt đầu ngay lập tức bằng thuốc kháng virus đường toàn thân liều cao (valacyclovir 2g x 3 lần/ngày trong ít nhất 3 tháng) và có thể tiêm nội nhãn foscarnet trong các trường hợp tiến triển. Đối với viêm võng mạc do CMV, thường gặp ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch (HIV, ghép tạng) với CD4 < 100, biểu hiện dưới dạng "pizza pie" (xuất huyết võng mạc trên nền hoại tử) hoặc dạng hạt (granular) ở ngoại vi. Điều trị bao gồm thuốc kháng virus đường uống (valganciclovir) hoặc tiêm nội nhãn ganciclovir. Cần lưu ý theo dõi chức năng thận ở bệnh nhân dùng valganciclovir.
Bảng tổng hợp phác đồ điều trị và theo dõi
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ đồng nhiễm HIV ở bệnh nhân giang mai | 25% - 40% |
| Liều khởi đầu Valacyclovir (ARN) | 2g, 3 lần/ngày |
| Liều duy trì Valacyclovir (ARN) | 1g, 3 lần/ngày, ít nhất 3 tháng |
| Liều tiêm nội nhãn Ganciclovir | 2mg, 2 lần/tuần |
| Tỷ lệ dương tính PCR trong viêm màng bồ đào do virus | 20% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các chuyên gia nhấn mạnh việc không nên trì hoãn điều trị kháng virus trong khi chờ kết quả xét nghiệm nếu nghi ngờ lâm sàng cao. Việc sử dụng steroid trong viêm võng mạc do virus cần hết sức thận trọng, chỉ dùng sau khi đã có cover kháng virus đầy đủ để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng hoại tử.
- Luôn duy trì chỉ số nghi ngờ cao đối với giang mai ở mọi bệnh nhân viêm màng bồ đào không rõ nguyên nhân.
- Thực hiện chọc dịch tiền phòng làm PCR để xác định tác nhân virus khi có biểu hiện hoại tử võng mạc.
- Tránh sử dụng steroid tiêm tại chỗ (depot steroid) trong các trường hợp viêm võng mạc do nhiễm trùng.
- Cá thể hóa điều trị dựa trên tình trạng miễn dịch của bệnh nhân và sự hiện diện của các bệnh lý toàn thân kèm theo.
- Thiết lập mối quan hệ tin cậy với bệnh nhân để khai thác tiền sử bệnh lý và hành vi nguy cơ một cách chính xác.
Tài liệu tham khảo:
AIOC 2026, Uvea subspeciality day Session III POSTERIOR UVEITIS – VIRAL, TOXO, SYPHILITI, aioseditorproceedings, 2026-07-21.