Tại hội thảo AIOC 2026 (IC239), Dr. Awaneesh Upadhyay đã trình bày các chiến lược chẩn đoán và xử trí chấn thương đoạn sau nhãn cầu (posterior segment trauma) dành cho bác sĩ nhãn khoa tổng quát. Nội dung tập trung vào việc tối ưu hóa kỹ thuật phẫu thuật, chẩn đoán hình ảnh và quản lý các biến chứng chấn thương phức tạp.
Kỹ thuật phẫu thuật và phòng ngừa biến chứng
Trong phẫu thuật chấn thương, việc sử dụng dụng cụ MVR (Micro-Vitreo-Retinal) trực tiếp có thể gây ra các biến chứng dài hạn do sự kẹt dịch kính (vitreous incarceration) tại vị trí vết mổ, dẫn đến nguy cơ rách võng mạc hoặc bong võng mạc (retinal detachment). Thay vì sử dụng MVR trực tiếp, tác giả khuyến cáo sử dụng trocar để giảm thiểu nguy cơ kẹt dịch kính. Đối với các trường hợp phẫu thuật lấy nhân rơi (dropped nucleus) bằng kỹ thuật phaco frag, việc thực hiện cắt dịch kính (vitrectomy) kỹ lưỡng xung quanh vị trí can thiệp là bắt buộc. Mặc dù phẫu thuật viên chuyên khoa võng mạc (VR surgeon) có lợi thế trong phẫu thuật cắt dịch kính qua pars plana (PPV), nhưng trong điều kiện cơ sở y tế ngoại biên không có lựa chọn khác, việc sử dụng khí nội nhãn (pro gas) có thể giúp giảm thiểu các biến chứng liên quan.
Chẩn đoán và phân loại tổn thương đoạn sau
Chấn thương đoạn sau bao gồm nhiều bệnh cảnh từ chấn thương kín đến tổn thương do vật thể lạ. Các tổn thương võng mạc bao gồm: Commotio retinae (trắng võng mạc thoáng qua, thường không triệu chứng), tổn thương biểu mô sắc tố võng mạc (RP) gây bong võng mạc thần kinh (neurosensory detachment), và vỡ hắc mạc (choroidal rupture). Vỡ hắc mạc thường xảy ra do chấn thương đụng dập, có thể là trực tiếp (song song với ora serrata) hoặc gián tiếp (hình liềm, đồng tâm với gai thị). Các biến chứng muộn như tân mạch hắc mạc (CNVM) có thể cần điều trị bằng tiêm nội nhãn hoặc laser nếu tổn thương nằm ở vùng cạnh hoàng điểm (para-foveal) hoặc ngoài hoàng điểm (extra-foveal). Đối với lỗ hoàng điểm chấn thương, thời gian theo dõi quan sát thường từ 1 đến 3 tháng trước khi cân nhắc phẫu thuật nếu thị lực giảm hoặc lỗ không đóng tự nhiên.
Chấn thương do vật tốc độ cao và hội chứng Purtscher
Các vật thể tốc độ cao gây chấn thương xuyên nhãn cầu hoặc chấn thương đụng dập gây sóng xung kích (shock waves) lên vùng hoàng điểm, dẫn đến xuất huyết trước võng mạc và sẹo. Hội chứng Purtscher (Purtscher's syndrome) thường liên quan đến chấn thương đầu hoặc chấn thương nén ép thân mình, gây xuất huyết võng mạc, xuất huyết trước võng mạc và xuất huyết dưới võng mạc. Cơ chế bệnh sinh được cho là do sự gia tăng áp lực tĩnh mạch thứ phát sau tăng áp lực nội sọ, dẫn đến máu từ khoang dưới nhện tràn vào bao thần kinh thị giác và vào mắt. Điều trị chủ yếu là theo dõi, trừ khi có xuất huyết dưới màng giới hạn trong (sub-ILM) ảnh hưởng hoàng điểm, khi đó phẫu thuật bóc màng (peeling) và tạo bong dịch kính sau (PVD) được chỉ định.
Vai trò của chẩn đoán hình ảnh
Siêu âm (ultrasound) là công cụ thiết yếu trong chẩn đoán chấn thương đoạn sau. Khi nghi ngờ dị vật nội nhãn (intraocular foreign body), cần kết hợp siêu âm A-scan và B-scan để đánh giá độ phản xạ. Đặc biệt, chụp cắt lớp quang học đoạn trước (AS-OCT) hiện nay có khả năng quét sâu đến củng mạc và gần hắc mạc, giúp phát hiện các khiếm khuyết củng mạc trong các chấn thương kín (occult injury). Đối với bong hắc mạc, siêu âm giúp phân biệt loại thanh dịch (serous) và xuất huyết (hemorrhagic) dựa trên cấu hình hình vòm và độ phản xạ của echo. Bong dịch kính sau (PVD) được phân biệt với bong võng mạc trên siêu âm dựa vào sự di động của màng khi bệnh nhân cử động mắt.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thời gian theo dõi lỗ hoàng điểm chấn thương | 1-3 tháng |
| Vị trí thường gặp của bong võng mạc do chấn thương | Vùng hạ thái dương |
| Loại bong hắc mạc | Thanh dịch và xuất huyết |
Bình luận: Thông tin theo Dr. Awaneesh Upadhyay (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng trocar thay vì MVR trực tiếp để tránh kẹt dịch kính là một kinh nghiệm lâm sàng quan trọng. Việc phân biệt bong võng mạc và bong dịch kính sau trên siêu âm dựa vào sự di động của màng là kỹ thuật cơ bản nhưng cần thực hiện cẩn thận để tránh bỏ sót chẩn đoán.
- Ưu tiên sử dụng trocar thay vì MVR trực tiếp để giảm nguy cơ kẹt dịch kính.
- Thực hiện siêu âm B-scan kết hợp A-scan cho mọi trường hợp xuất huyết dịch kính không rõ nguyên nhân.
- Sử dụng AS-OCT để phát hiện các tổn thương củng mạc kín (occult scleral deficits).
- Theo dõi lỗ hoàng điểm chấn thương từ 1-3 tháng trước khi chỉ định phẫu thuật.
- Phân biệt bong hắc mạc thanh dịch và xuất huyết dựa trên hình thái echo trên siêu âm.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Awaneesh Upadhyay, 2026, Posterior Segment Trauma Diagnostic & Surgical Pearls, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: ablmKGLd_Hc.