Chẩn đoán và xử trí phù gai thị hai mắt: Tiếp cận lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
8.11.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC 2026 (IC151) của Dr. Satya Karna đã hệ thống hóa quy trình tiếp cận bệnh nhân phù gai thị hai mắt (bilateral disc edema). Việc phân biệt giữa phù gai thị thực thụ (papilledema) do tăng áp lực nội sọ và các dạng phù gai thị khác là bước then chốt để định hướng chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Quy trình tiếp cận chẩn đoán

Khi đối mặt với tình trạng phù gai thị hai mắt, bác sĩ cần thực hiện bệnh sử chi tiết, kiểm tra phản xạ đồng tử hướng tâm (RAPD), đo thị lực chỉnh kính tối ưu và đánh giá thị giác màu. Việc kiểm tra huyết áp là bắt buộc vì bệnh võng mạc tăng huyết áp là nguyên nhân phổ biến gây phù gai thị. Các xét nghiệm cận lâm sàng cần thực hiện đồng bộ bao gồm đo thị trường (VFA) và chụp cắt lớp quang học (OCT). Tác giả nhấn mạnh VFA và OCT cần được thực hiện song song, kết hợp với chụp ảnh đáy mắt để lưu trữ hồ sơ, hỗ trợ theo dõi tiến triển và hội chẩn giữa các cơ sở y tế.

Dấu hiệu nhận biết phù gai thị thực thụ

Tác giả liệt kê 10 dấu hiệu của phù gai thị thực thụ, chia thành 5 dấu hiệu cơ học và 5 dấu hiệu mạch máu. Các dấu hiệu cơ học bao gồm: mất lõm gai, gai thị nhô cao, mờ bờ gai, phù lớp sợi thần kinh (RNFL) và các nếp gấp võng mạc hoặc nếp gấp hắc mạc trong giai đoạn cấp. Các dấu hiệu mạch máu bao gồm: sung huyết gai thị, giãn tĩnh mạch tại hoặc quanh bờ gai, và các tổn thương lớp sợi thần kinh như xuất tiết bông (cotton wool spots) hoặc xuất huyết. Việc sử dụng bộ lọc màu xanh lá cây (green filter) giúp xác định rõ mức độ phù và các tổn thương mạch máu.

Các nguyên nhân và chẩn đoán phân biệt

Chẩn đoán phân biệt quan trọng nhất là phù gai thị giả (pseudopapilledema) do gai thị vùi (congenital crowded discs). Ở bệnh nhân này, các mạch máu thường ngoằn ngoèo, không có xuất huyết hay xuất tiết bông, bệnh nhân thường không có triệu chứng đau đầu. Các nguyên nhân khác cần cân nhắc bao gồm: tắc tĩnh mạch trung tâm võng mạc (CRVO), bệnh võng mạc tăng huyết áp, viêm thần kinh thị giác (papillitis), MOGAD, bệnh thần kinh thị giác do đái tháo đường (diabetic papillopathy), hội chứng VKH, bệnh thần kinh thị giác do thiếu hụt dinh dưỡng và các khối u nội sọ. Đối với nghi ngờ gai thị vùi, siêu âm (B-scan) là phương tiện chẩn đoán đầu tay để tìm hình ảnh tăng phản xạ tại đầu dây thần kinh thị giác.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Phân loại FrisenGrade 0-2 (liên quan bờ gai), Grade 3-5 (liên quan che lấp mạch máu)
Tỷ lệ bệnh lý đái tháo đường50% trường hợp bệnh thần kinh thị giác do đái tháo đường là hai mắt
Chẩn đoán hình ảnhMRI/MRV (đối với papilledema, viêm, u), CT scan (nếu nghi ngờ gai thị vùi), Siêu âm (B-scan)
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng thang điểm Frisen chỉ dành riêng cho papilledema do tăng áp lực nội sọ, tránh áp dụng cho các loại phù gai thị khác để tránh nhầm lẫn trong chẩn đoán. Một điểm cần lưu ý là việc kiểm soát huyết áp ở bệnh nhân tăng huyết áp ác tính cần thực hiện từ từ, tránh hạ áp đột ngột để ngăn ngừa nguy cơ thiếu máu cục bộ thần kinh thị giác.
  • Luôn thực hiện VFA và OCT đồng thời để đánh giá chức năng và cấu trúc gai thị.
  • Sử dụng siêu âm B-scan để xác định gai thị vùi khi nghi ngờ phù gai thị giả.
  • Chỉ định MRI có cản quang ngay lập tức nếu nghi ngờ papilledema do nguyên nhân nội sọ, kể cả ngoài giờ hành chính.
  • Không sử dụng thuật ngữ papilledema cho các trường hợp phù gai thị không do tăng áp lực nội sọ.
  • Theo dõi sát bệnh nhân MOGAD dương tính để quản lý biến chứng lâu dài.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Satya Karna, 2026, Case of Bilateral Disc Edema What to Do Next, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: eEuJ-pK8UbM.

Xem thêm