Bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (IC151) của Dr. Priyadarshini Mishra đã tổng hợp các kỹ năng lâm sàng thiết yếu giúp chẩn đoán chính xác đến 80% các trường hợp thần kinh nhãn khoa (neuro-ophthalmology) trước khi cần đến các phương tiện chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu. Việc nắm vững các dấu hiệu gợi ý từ bệnh sử và thăm khám tại chỗ đóng vai trò quyết định trong việc định hướng nguyên nhân bệnh lý.
Khai thác bệnh sử và các dấu hiệu gợi ý
Tốc độ khởi phát bệnh là yếu tố then chốt: các tổn thương chèn ép thường diễn tiến chậm, trong khi viêm dây thần kinh thị giác (optic neuritis) hoặc bệnh lý mạch máu thường khởi phát đột ngột. Bệnh sử subacute (1-3 ngày hoặc trong vòng 1 tuần) thường gợi ý viêm hoặc chèn ép. Tính chất một bên hay hai bên (laterality) giúp phân loại nhóm bệnh lý. Cần đặc biệt chú ý đến thay đổi kiểu hình đau đầu (ví dụ: đau đầu buổi sáng kèm nôn vọt), ù tai kiểu mạch đập (pulsatile tinnitus), yếu chi, hoặc các biến đổi thị lực theo nhịp sinh học (diurnal variation). Đối với bệnh nhi, cần khai thác kỹ từ phụ huynh về các dấu hiệu không liên quan đến mắt và tiền sử bệnh lý toàn thân như ung thư, nhiễm virus gần đây hoặc tiêm chủng.
Khúc xạ và thăm khám nhãn khoa chi tiết
Khúc xạ cần được thực hiện cẩn thận, ưu tiên khúc xạ liệt điều tiết (cycloplegic refraction) ngay cả khi thị lực đạt 6/6 để tránh sai số do điều tiết quá mức. Cần loại trừ các bệnh lý bề mặt nhãn cầu như khô mắt (dry eye disease) hoặc viêm bờ mi (meibomianitis) vì chúng có thể gây đau đầu và làm giảm chất lượng thị trường. Nếu bệnh nhân có sụp mi (ptosis) không điển hình cho liệt dây thần kinh vận nhãn (third nerve palsy), cần nghĩ đến nhược cơ (myasthenia gravis).
Đánh giá gai thị và các dấu hiệu thần kinh nhãn khoa
Khi đánh giá gai thị, cần phân biệt giữa phù gai thị (papilledema) và các tình trạng giả phù như gai thị vùi (crowded disc) hoặc gai thị bất thường (anomalous disc). Sự hiện diện của xung động tĩnh mạch tự phát (spontaneous venous pulsation) là dấu hiệu quan trọng giúp loại trừ tăng áp lực nội sọ, mặc dù 20% người bình thường có thể không thấy dấu hiệu này. Hội chứng Foster Kennedy (một bên teo gai, một bên phù gai) gợi ý u màng não rãnh khứu (olfactory groove meningioma). Ngoài ra, cần kiểm tra phản xạ đồng tử để phát hiện các dấu hiệu như đồng tử Tonic, đồng tử Argyll Robertson hoặc hội chứng não giữa lưng (dorsal midbrain syndrome).
Đánh giá vận nhãn và thị trường
Thăm khám vận nhãn phải bao gồm cả duction và version ở mọi hướng nhìn để phát hiện rung giật nhãn cầu do nhìn (gaze evoked nystagmus). Tổn thương cầu não (pons) thường gây rối loạn vận nhãn ngang. Liệt nhân vận nhãn trong (internuclear ophthalmoplegia - INO) với đặc điểm hạn chế khép mắt và rung giật nhãn cầu ở mắt đối bên khi dạng (abducting nystagmus) là dấu hiệu định khu tổn thương tại bó dọc giữa (medial longitudinal fasciculus). Đối với thị trường, cần phân biệt tổn thương võng mạc, thần kinh thị giác hay vỏ não dựa trên khả năng tôn trọng kinh tuyến dọc (vertical meridian).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ chẩn đoán lâm sàng trước hình ảnh | 80% trường hợp |
| Tỷ lệ không có xung động tĩnh mạch tự phát ở người bình thường | 20% trường hợp |
| Định khu tổn thương INO | Bó dọc giữa (medial longitudinal fasciculus) |
| Định khu tổn thương vận nhãn ngang | Cầu não (pons) |
Bình luận: Thông tin theo Dr. Priyadarshini Mishra (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ năng được nêu nhấn mạnh vào giá trị của thăm khám tại chỗ (bedside examination). Cần lưu ý rằng việc chẩn đoán 80% trường hợp chỉ dựa vào lâm sàng đòi hỏi kinh nghiệm cao; các dấu hiệu như INO hay Foster Kennedy là những "topographical clues" kinh điển nhưng không thay thế được chẩn đoán hình ảnh trong việc xác định bản chất tổn thương (u, viêm, hay mạch máu).
- Luôn thực hiện khúc xạ liệt điều tiết ở bệnh nhân đau đầu dù thị lực 6/6.
- Kiểm tra xung động tĩnh mạch tự phát để đánh giá nhanh áp lực nội sọ.
- Thực hiện test vận nhãn ở mọi hướng nhìn, không chỉ ở vị trí nguyên phát.
- Phân biệt phù gai thị và gai thị vùi dựa trên màu sắc viền thần kinh võng mạc.
- Sử dụng test che mắt (cover test) ở mọi hướng nhìn để phát hiện lệch trục nhãn cầu.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Priyadarshini Mishra, 2026, Tips and Tricks to Solve Neuro ophthalmology Puzzles, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: jmnZo-0uis8.