Bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (IC151) của Dr. Vikas Kanaujia tập trung vào việc tối ưu hóa chỉ định và diễn giải các phương thức chẩn đoán hình ảnh thần kinh (neuroimaging) trong thực hành nhãn khoa. Việc hiểu rõ giải phẫu thần kinh và bệnh học là yếu tố tiên quyết để bác sĩ nhãn khoa đưa ra các chỉ định hình ảnh học chính xác, từ đó hỗ trợ chẩn đoán các bệnh lý hốc mắt và nội sọ phức tạp.
Ca lâm sàng 1: Tăng áp lực nội sọ
Bệnh nhân nữ, 50 tuổi, nhập viện với triệu chứng đau đầu và ù tai (tinnitus). Bệnh nhân có tiền sử giảm thị lực 8-9 tháng, thị lực 6/12 cả hai mắt. Khám lâm sàng ghi nhận phù gai thị hai bên (bilateral disc edema) và thu hẹp thị trường toàn bộ. Chụp cộng hưởng từ (MRI) cho thấy hình ảnh hố yên trống một phần (partial empty sella) và giãn khoang dịch não tủy quanh dây thần kinh thị giác. Chụp cộng hưởng từ tĩnh mạch (MRV) xác định tình trạng hẹp tại chỗ nối xoang ngang và xoang sigma, cùng với tình trạng thiểu sản xoang ngang bên trái. Bệnh nhân được chẩn đoán tăng áp lực nội sọ (intracranial hypertension), ban đầu điều trị nội khoa bằng acetazolamide và furosemide nhưng không đáp ứng, thị lực giảm xuống 6/24. Can thiệp đặt stent (stenting) qua đường động mạch đùi được thực hiện để tái thông xoang tĩnh mạch, giúp cải thiện tình trạng phù gai thị.
Nguyên tắc chỉ định hình ảnh học
Bác sĩ cần đánh giá kỹ lưỡng đặc điểm bệnh nhân trước khi chỉ định MRI, bao gồm tiền sử sợ không gian hẹp (claustrophobia), sự hiện diện của dị vật kim loại hoặc máy tạo nhịp tim (pacemaker). Các chỉ định lâm sàng phổ biến bao gồm mất thị lực, đồng tử không đều (isocoria), lồi mắt (proptosis), song thị (diplopia) và phù gai thị. Việc lựa chọn phương thức hình ảnh (MRI hoặc CT) và thời điểm chụp phải dựa trên chẩn đoán phân biệt và nghi ngờ lâm sàng (ví dụ: bệnh lý mạch máu, u, hoặc chấn thương). Đối với các tổn thương nghi ngờ mất myelin (demyelinating lesion), cần chỉ định MRI sọ não và hốc mắt với chuỗi xung FLAIR (fluid-attenuated inversion recovery) để phát hiện tổn thương quanh não thất.
So sánh CT và MRI trong nhãn khoa
CT scan là lựa chọn ưu tiên trong các trường hợp chấn thương, nghi ngờ tổn thương xương, vôi hóa (như trong u màng não - meningioma) hoặc khi có chống chỉ định với MRI. Tuy nhiên, CT sử dụng bức xạ ion hóa (cao gấp 100 lần so với các phương thức không bức xạ) và có thể gây hiệu ứng cứng chùm tia (beam hardening). MRI vượt trội trong việc mô tả mô mềm, không sử dụng bức xạ, nhưng thời gian chụp kéo dài (30-40 phút). Việc diễn giải phim cần chú ý đến các thông số kỹ thuật như TR (repetition time) và TE (echo time) để phân biệt các chuỗi xung T1, T2. Trên T1, chất trắng có tín hiệu sáng, trong khi trên T2, dịch não tủy (CSF) có tín hiệu sáng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu ca lâm sàng 1 | 1 bệnh nhân nữ, 50 tuổi |
| Thời gian giảm thị lực | 8-9 tháng |
| Thị lực bệnh nhân | 6/12 (trước can thiệp), 6/24 (trước khi đặt stent) |
| Thời gian chụp MRI | 30-40 phút |
| Bức xạ CT | 100 lần cao hơn các phương thức khác |
| Độ dày lát cắt khuyến cáo | 2 mm (cho vùng hốc mắt và parasellar) |
Bình luận: Thông tin theo AIOS Editor Proceedings, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc chỉ định hình ảnh học cần cá thể hóa dựa trên bệnh cảnh lâm sàng. Lưu ý rằng việc đặt stent xoang tĩnh mạch là biện pháp can thiệp chuyên sâu, chỉ thực hiện tại các trung tâm có đội ngũ can thiệp thần kinh (interventional neuroradiology) phối hợp chặt chẽ với bác sĩ nhãn khoa.
- Luôn thực hiện khám mắt toàn diện, bao gồm thị trường và kiểm tra đồng tử (RAPD), trước khi chỉ định hình ảnh học.
- Cung cấp thông tin lâm sàng đầy đủ cho bác sĩ chẩn đoán hình ảnh để lựa chọn giao thức (protocol) chụp phù hợp.
- Ưu tiên CT cho chấn thương xương và MRI cho các bệnh lý mô mềm, viêm hoặc u.
- Sử dụng các chuỗi xung đặc hiệu như FLAIR khi nghi ngờ bệnh lý mất myelin.
- Tự học cách đọc phim cơ bản (T1, T2, các lát cắt) thay vì chỉ dựa vào báo cáo của bác sĩ chẩn đoán hình ảnh.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Vikas Kanaujia, 2026, Case Based Discussion with Neuro imaging, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: Smu3vTWeq24.