Chấn thương hóa chất tại mắt: Dịch tễ học, Cơ chế bệnh sinh và Quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Chấn thương hóa chất tại mắt là một cấp cứu nhãn khoa nghiêm trọng, với dữ liệu từ 52.142 ca chấn thương mắt tại 16 bang ở Mỹ cho thấy 10% là chấn thương hóa chất (1,6% acid, 0,6% kiềm). Nghiên cứu tại Croyden Eye Unit, UK trên 180 bệnh nhân (221 ca) ghi nhận 89,4% là tai nạn sinh hoạt, trong đó 75,6% là nam giới độ tuổi 16-25.

Dịch tễ học

Chấn thương hóa chất xảy ra tại nơi làm việc, môi trường gia đình hoặc do tấn công. Tại Mỹ, tấn công là nguyên nhân phổ biến nhất gây chấn thương kiềm nặng, đặc biệt ở nam giới trẻ tuổi tại các khu vực có thu nhập thấp. Trong môi trường công nghiệp, dù có các chương trình an toàn, việc sử dụng kiềm mạnh dưới áp suất và nhiệt độ cao vẫn là mối đe dọa. Các hóa chất phổ biến bao gồm amoniac, natri hydroxit (Lye), kali hydroxit, magie hydroxit và vôi (canxi hydroxit).

Sự khác biệt giữa chấn thương kiềm, acid và độc chất

Kiềm gây tổn thương nghiêm trọng do khả năng xuyên thấu nhanh, gây xà phòng hóa màng tế bào và thủy phân ma trận collagen. Amoniac xuyên thấu gần như tức thì, trong khi natri hydroxit có độ trễ 3-5 phút. Acid thường gây kết tủa protein, tạo thành hàng rào bảo vệ một phần, ngoại trừ các acid mạnh có thể xuyên thấu tương tự kiềm. Độc chất như acid hydrofluoric (HF) cực kỳ nguy hiểm trong công nghiệp bán dẫn, chỉ cần 7 mL hoặc 2,5% diện tích cơ thể bị bỏng có thể gây tử vong do hạ canxi máu.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ chấn thương hóa chất (tổng số 52.142 ca)10% (1,6% acid, 0,6% kiềm)
Tỷ lệ nam giới trong 180 bệnh nhân (Croyden Eye Unit)75,6%
Tỷ lệ tai nạn sinh hoạt (Croyden Eye Unit)89,4%
Độ trễ xuyên thấu của Natri hydroxit3-5 phút
Liều gây tử vong của Acid hydrofluoric7 mL hoặc 2,5% diện tích cơ thể

Lịch sử lâm sàng tự nhiên

Triệu chứng tức thì bao gồm đau, chảy nước mắt và co quắp mi do tổn thương đầu tận cùng thần kinh cảm giác. Áp lực nội nhãn (IOP) tăng đột ngột trong khoảng 10 phút do co rút bao collagen, sau đó tăng kéo dài do giải phóng prostaglandin. pH thủy dịch có thể tăng lên trên 12 trong vòng chưa đầy 1 phút, phá hủy hàng rào máu-thủy dịch. Hậu quả lâu dài bao gồm Glaucoma, đục thủy tinh thể, teo nhãn cầu (phthisis bulbi) và dính mi cầu (symblephara).

Quá trình lành vết thương

Quá trình lành biểu mô phụ thuộc vào sự toàn vẹn của tế bào gốc vùng rìa (limbal stem cells). Nếu tế bào gốc bị phá hủy hoàn toàn, biểu mô kết mạc sẽ xâm lấn gây tân mạch hóa (pannus). Tại nhu mô, sự thoái hóa collagen và giải phóng các chất trung gian viêm thu hút bạch cầu đa nhân trung tính (PMN) gây ra vòng xoắn bệnh lý dẫn đến loét và thủng giác mạc. Các enzyme như N-acetylglucosaminidase và Cathepsin-D góp phần vào quá trình này.

Phân loại chấn thương kiềm

Việc phân loại dựa trên: (1) Khuyết biểu mô (đo bằng fluorescein); (2) Độ đục nhu mô (thang điểm 0-5); (3) Thiếu máu vùng rìa (đo theo giờ đồng hồ); (4) Chức năng mi mắt. Phân loại Hughes (sửa đổi bởi Pfister và Koski) giúp tiên lượng: từ độ 1 (nhẹ, hồi phục tốt) đến độ 5 (rất nặng, nguy cơ thủng cao).

Điều trị cấp cứu

Rửa mắt ngay lập tức tại hiện trường là bắt buộc. Nghiên cứu cho thấy rửa 90 phút chỉ giảm 1,5 đơn vị pH. Chọc hút thủy dịch (paracentesis) có thể giảm thêm 1,5 đơn vị pH. Đối với vôi (canxi hydroxit), cần loại bỏ bằng tăm bông và rửa bằng EDTA 0,01 mg/mL. Kiểm soát IOP bằng thuốc hạ nhãn áp hoặc chọc hút thủy dịch nếu cần thiết.

Điều trị giai đoạn chuyển tiếp

Giai đoạn này bắt đầu từ 1-2 tuần đến 1-2 tháng sau chấn thương. Cần tránh các thuốc có chất bảo quản như benzalkonium chloride. Sử dụng kháng sinh 4 lần/ngày và thuốc giãn đồng tử/liệt điều tiết 2 lần/ngày. Việc sử dụng corticosteroid tại chỗ gây tranh cãi: có thể dùng trong 7 ngày đầu để giảm viêm, nhưng dùng kéo dài sau 7-10 ngày làm tăng nguy cơ loét và thủng giác mạc.

Phục hồi thị lực

Phẫu thuật ghép giác mạc (penetrating keratoplasty) hoặc ghép tế bào gốc vùng rìa là các lựa chọn khi tình trạng ổn định. Màng ối (amniotic membrane) có giá trị trong việc giảm viêm và tạo nền tảng cho biểu mô. Nếu phẫu thuật được trì hoãn 18 tháng đến 2 năm, tỷ lệ thành công cao hơn.

Hướng nghiên cứu mới và điều trị thực nghiệm

Ascorbate (10%) và Citrate (10%) tại chỗ đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ loét giác mạc trên mô hình động vật bằng cách ức chế PMN và bổ sung collagen. Nghiên cứu của Brodovsky trên người cho thấy phối hợp ascorbate, citrate và fluorometholone (FML) giúp cải thiện thị lực đáng kể so với nhóm chứng.

Bình luận: Thông tin theo [Pfister & Pfister, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phương pháp điều trị thực nghiệm như ascorbate và citrate cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên bằng chứng lâm sàng hiện đại. Việc quản lý chấn thương hóa chất đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cấp cứu ban đầu và theo dõi dài hạn để ngăn ngừa biến chứng thủng giác mạc.
  • Rửa mắt ngay lập tức tại hiện trường là ưu tiên hàng đầu.
  • Tránh dùng corticosteroid kéo dài quá 7-10 ngày sau chấn thương.
  • Sử dụng màng ối để hỗ trợ bề mặt nhãn cầu trong giai đoạn cấp tính và chuyển tiếp.
  • Cân nhắc chọc hút thủy dịch trong các trường hợp tăng nhãn áp không đáp ứng với thuốc.
  • Phẫu thuật phục hồi thị lực nên trì hoãn 18-24 tháng để đạt kết quả tốt nhất.

Tài liệu tham khảo:

Roswell R. Pfister, Daryl A. Pfister, 2009, Chapter 70: Chemical injuries of the eye, Corneal Surgery, 605-615.

Xem thêm