Dị vật bề mặt nhãn cầu là nguyên nhân phổ biến khiến bệnh nhân phải đến phòng cấp cứu và khám chuyên khoa nhãn khoa. Theo Criden et al. (2009), giác mạc có hệ thống thần kinh cảm giác phong phú từ nhánh mắt của dây thần kinh số V (ophthalmic division of the fifth cranial nerve), do đó dị vật nằm trong nhu mô giác mạc gây kích thích mạnh mẽ với mỗi lần chớp mắt, buộc bệnh nhân phải tìm kiếm sự chăm sóc y tế ngay cả khi dị vật đã được loại bỏ.
Cơ chế bảo vệ
Mi mắt và các cấu trúc phụ cận tạo thành hàng rào vật lý bảo vệ bề mặt nhãn cầu thông qua cơ chế chớp mắt và thành phần màng phim nước mắt. Chớp mắt tự phát xảy ra khoảng 15 lần mỗi phút ở người trưởng thành. Phản xạ chớp mắt được khởi phát bởi sự tiếp xúc với giác mạc hoặc kết mạc, với cung phản xạ bao gồm nhánh mắt của dây thần kinh số V (afferent arm) và dây thần kinh mặt (seventh cranial nerve) chi phối cơ vòng mi. Sự dẫn lưu nước mắt được điều khiển bởi cơ vòng mi thông qua cơ chế bơm nước mắt (tear pump mechanism) được mô tả bởi Doane, tạo áp lực dương trong túi lệ khi chớp mắt để đẩy nước mắt vào mũi và áp lực âm khi mở mắt để hút nước mắt từ bề mặt nhãn cầu vào điểm lệ.
Bệnh sử
Dị vật kết mạc và giác mạc thường gặp bao gồm lông mi, mảnh vụn do gió, côn trùng hoặc chất hữu cơ ở người làm vườn, nông dân. Dị vật tốc độ cao (high-velocity foreign bodies) thường liên quan đến tai nạn giao thông, sử dụng công cụ như búa, máy mài hoặc nổ. Các chi tiết quan trọng cần khai thác bao gồm thành phần, hình dạng, khả năng có nhiều mảnh, khoảng cách điểm va chạm, năng lượng truyền vào và góc tới. Dị vật có thể trơ (thủy tinh, vàng, bạc) hoặc có độc tính cao (sắt, đồng) hoặc gây nhiễm trùng (chất hữu cơ, lông mi, côn trùng).
Thăm khám
Việc ghi nhận thị lực ban đầu là bắt buộc. Khi thị lực giảm không tương xứng với tổn thương lâm sàng, cần nghi ngờ chấn thương xuyên nhãn cầu (occult corneoscleral or orbital penetrating injury). Khám bằng đèn khe (slit-lamp) với chùm sáng góc cạnh là lý tưởng để đánh giá độ sâu. Kính lúp phẫu thuật (surgical loupes) với độ phóng đại x2.5 đến x3.5 có thể thay thế khi không có đèn khe. Kính hiển vi đồng tiêu (confocal microscopy) có thể phát hiện dị vật nhỏ và phản ứng viêm. Dấu hiệu Seidel dương tính (positive Seidel’s sign) bằng fluorescein 2% giúp đánh giá rò rỉ vết thương, tuy nhiên vết thương nhỏ hoặc vát có thể tự đóng kín.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tần suất chớp mắt tự phát | Khoảng 15 lần/phút ở người trưởng thành |
| Độ phóng đại kính lúp phẫu thuật | x2.5 đến x3.5 |
| Tỷ lệ dương tính vi khuẩn dị vật giác mạc | 9/63 trường hợp (14.3%) |
| Thời gian xuất hiện vòng gỉ sắt | 3-4 giờ sau chấn thương |
| Thời gian lành biểu mô | 24 đến 48 giờ |
Xử trí dị vật kết mạc và rách kết mạc
Dị vật kết mạc có thể nằm ở sụn mi, cùng đồ hoặc kết mạc nhãn cầu. Dị vật kết mạc sụn mi trên thường gây trầy xước dọc giác mạc. Cần lật mi trên sau khi nhỏ thuốc tê và lấy dị vật bằng tăm bông ẩm hoặc kẹp jeweler’s forceps. Nếu nghi ngờ vỡ nhãn cầu, không được lật mi vì có thể làm tăng áp lực nội nhãn. Chụp CT scan với lát cắt 3 mm hoặc mỏng hơn là tiêu chuẩn vàng trong chấn thương. MRI chống chỉ định nếu nghi ngờ dị vật kim loại chứa sắt. Hầu hết rách kết mạc không cần khâu, nếu cần có thể dùng chỉ 8-0 polyglycan.
Xử trí dị vật giác mạc nông
Dị vật nằm trên biểu mô hoặc nông có thể lấy bằng tăm bông ẩm hoặc kẹp sau khi gây tê. Với dị vật cắm sâu, dùng kim 18 hoặc 21 gauge gắn vào bơm tiêm 1-3 mL để ổn định. Vòng gỉ sắt (rust ring) có thể lấy ngay hoặc đợi 24-48 giờ sau khi mô giác mạc mềm hơn. Việc cố gắng lấy sạch hoàn toàn vòng gỉ sắt bằng mũi khoan điện (battery powered burr) thường gây tổn thương nhu mô sâu hơn so với dùng kim. Thuốc tê tại chỗ không được dùng tại nhà do nguy cơ loét giác mạc thần kinh (neurotrophic keratitis).
Xử trí dị vật giác mạc sâu
Dị vật nhu mô giác mạc nhỏ và trơ có thể để lại nếu không gây viêm. Chỉ bác sĩ nhãn khoa mới nên lấy dị vật gần màng Descemet. Nếu nghi ngờ xuyên vào tiền phòng, cần thực hiện dưới kính hiển vi phẫu thuật. Viêm do lông côn trùng (ophthalmia nodosa) cần điều trị bằng steroid kéo dài và kháng sinh tại chỗ. Sợi thủy tinh (fiberglass) dễ xuyên sâu và khó lấy, cần theo dõi sát nguy cơ viêm nội nhãn.
Bình luận: Thông tin theo Criden et al., 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc tránh lạm dụng mũi khoan điện để lấy vòng gỉ sắt vì nguy cơ để lại sẹo lớn hơn so với việc lấy bằng kim. Cần lưu ý rằng việc sử dụng thuốc tê tại chỗ kéo dài là chống chỉ định tuyệt đối trong thực hành ngoại trú.
- Luôn kiểm tra thị lực trước khi can thiệp bất kỳ dị vật nào.
- Không lật mi nếu nghi ngờ vỡ nhãn cầu để tránh làm thoát nội nhãn.
- Ưu tiên dùng kim thay vì mũi khoan điện để lấy vòng gỉ sắt nhằm bảo tồn nhu mô giác mạc.
- Không dùng steroid tại chỗ khi còn khuyết biểu mô giác mạc.
- Chụp CT scan thay vì MRI nếu nghi ngờ dị vật kim loại nội nhãn.
Tài liệu tham khảo:
Criden MR, Katz SE, Lembach RG. 2009. Corneal and conjunctival foreign bodies. In: Corneal Surgery. 133-137.