Chiến lược chẩn đoán Glaucoma tại cơ sở y tế nguồn lực hạn chế

Bs Ngô Hữu Thế
1.11.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026 (IC266), các chuyên gia đã thảo luận về chiến lược chẩn đoán Glaucoma trong bối cảnh nguồn lực hạn chế, nơi bệnh lý này là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa không hồi phục. Với khoảng 1,2 triệu người mù do Glaucoma tại Ấn Độ và hơn 90% trường hợp không được chẩn đoán hoặc chẩn đoán muộn, việc tối ưu hóa kỹ năng lâm sàng là công cụ thiết yếu để phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm.

Tầm quan trọng của sàng lọc cơ hội

Do không có phương pháp sàng lọc dân số khả thi, các chuyên gia khuyến cáo áp dụng sàng lọc cơ hội (opportunistic screening) cho mọi bệnh nhân đến khám vì bất kỳ lý do nào như đánh giá đục thủy tinh thể, tật khúc xạ, bệnh võng mạc đái tháo đường hoặc viêm kết mạc. Việc khai thác tiền sử kỹ lưỡng giúp thu hẹp nhóm nguy cơ cao, bao gồm hỏi về sự thay đổi kính đọc sách thường xuyên (do dao động nhãn áp), khó khăn khi chuyển từ môi trường sáng sang tối, quầng tán sắc quanh đèn (dấu hiệu tăng nhãn áp cấp), và giảm thị trường ngoại vi ở giai đoạn muộn. Các yếu tố nguy cơ cần lưu ý bao gồm tuổi tác, giới tính (nữ dễ bị Glaucoma góc đóng do trục nhãn cầu ngắn, tiền phòng nông), tiền sử gia đình (nguy cơ tăng 9 lần nếu có người thân bậc một mắc bệnh), cận thị (nguy cơ tăng 2-3 lần, mỗi diopter tăng làm tăng 20% nguy cơ), tiền sử chấn thương, sử dụng steroid kéo dài và các bệnh lý hệ thống như đái tháo đường, tăng huyết áp.

Đánh giá lâm sàng tại cơ sở hạn chế

Khám bằng đèn khe (slit lamp examination) là công cụ động quan trọng. Các kỹ thuật đơn giản như nghiệm pháp đèn pin (torch light test) bao gồm nghiệm pháp đèn pin xoay (swinging flashlight test) để tìm khuyết tật đồng tử hướng tâm tương đối (relative afferent pupillary defect - RAPD) và nghiệm pháp đèn pin chiếu bên (pen-torch test) để đánh giá độ sâu tiền phòng. Nghiệm pháp Van Herick được sử dụng để đánh giá độ sâu tiền phòng ngoại vi, với độ đặc hiệu khoảng 90% nhưng độ nhạy thấp (62%). Khi độ sâu tiền phòng nhỏ hơn độ 2, cần thực hiện soi góc (gonioscopy) để xác định góc mở hay đóng. Ngoài ra, cần quan sát các dấu hiệu đặc trưng như hội chứng giả bong bao (pseudoexfoliation syndrome), dấu hiệu mống mắt trong các bệnh lý viêm màng bồ đào, hoặc tân mạch mống mắt trong Glaucoma tân mạch.

Đo nhãn áp và đánh giá đĩa thị

Tiêu chuẩn vàng đo nhãn áp là nhãn áp kế Goldmann (Goldmann applanation tonometry - GAT). Mặc dù có các thiết bị cầm tay như Perkins, nhãn áp kế không tiếp xúc (NCT) hoặc nhãn áp kế Rebound, GAT vẫn là lựa chọn tối ưu về chi phí. Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy đo nhãn áp bằng GAT không cần fluorescein cho kết quả tương đương với kỹ thuật có fluorescein (17,55 mmHg so với 18,25 mmHg). Đối với đánh giá đĩa thị, cần tuân thủ 5 nguyên tắc (5 Rs) của Dr. Weinreb: quan sát vòng củng mạc, kích thước đĩa thị, kích thước viền thần kinh, lớp sợi thần kinh võng mạc (retinal nerve fiber layer - RNFL) và xuất huyết đĩa thị. Việc ghi chép hồ sơ bằng hình vẽ hoặc ảnh chụp là bắt buộc để theo dõi tiến triển.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ nhạy Van Herick62%
Độ đặc hiệu Van Herick90%
Nguy cơ Glaucoma góc mở ở người cận thị2-3 lần
Tăng nguy cơ Glaucoma mỗi diopter cận thị20%
Nguy cơ Glaucoma nếu có người thân bậc 1 mắc bệnh9 lần
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc sử dụng các công cụ giá rẻ như nhãn áp kế Perkins hoặc kỹ thuật chụp ảnh đáy mắt bằng điện thoại thông minh để vượt qua rào cản nguồn lực. Cần lưu ý rằng việc chẩn đoán dựa trên các dấu hiệu lâm sàng đơn thuần đòi hỏi kinh nghiệm cao và cần thận trọng với các trường hợp nghi ngờ trước khi bắt đầu điều trị lâu dài.
  • Thực hiện sàng lọc cơ hội cho mọi bệnh nhân đến khám tại phòng khám.
  • Ưu tiên đầu tư nhãn áp kế Goldmann hoặc Perkins thay vì các thiết bị đắt tiền khác.
  • Luôn thực hiện soi góc khi độ sâu tiền phòng Van Herick nhỏ hơn độ 2.
  • Ghi chép hồ sơ đĩa thị bằng hình vẽ hoặc ảnh chụp để theo dõi tiến triển.
  • Cân nhắc chuyển tuyến khi cần điều trị bằng hơn 3 loại thuốc hoặc khi có dấu hiệu tiến triển bệnh.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, Strategies for Diagnosing Glaucoma in a Resource Limited Clinical Establishment, aioseditorproceedings, Video ID: Ll528no-DfY.

Xem thêm