Bài giảng AACO-OLS No.3 năm 2022 của Giáo sư Hong Ouyang đã tổng quan về các chiến lược điều trị dựa trên tế bào gốc (stem cell-based therapeutic strategies) cho bệnh lý giác mạc. Giác mạc là mô trong suốt với chức năng khúc xạ và hàng rào bảo vệ quan trọng, trong đó biểu mô giác mạc đóng vai trò hàng đầu trong việc ngăn chặn tổn thương và nhiễm trùng thông qua quá trình biệt hóa và trưởng thành của các tế bào phân chia.
Thách thức trong điều trị mù lòa do giác mạc
Các bệnh lý giác mạc như thiếu hụt tế bào gốc rìa (limbal stem cell deficiency - LSCD), sẹo giác mạc và loạn dưỡng nội mô là những nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa trên toàn cầu, chỉ đứng sau đục thủy tinh thể, glaucoma và thoái hóa hoàng điểm tuổi già. Hiện nay, ghép giác mạc từ người hiến tặng là phương pháp điều trị chính, tuy nhiên thế giới đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung trầm trọng. Theo khảo sát toàn cầu năm 2016, trong số 12,7 triệu người chờ ghép giác mạc, tỷ lệ nguồn cung chỉ đạt 1 giác mạc hiến tặng cho mỗi 17 trường hợp cần thiết. Do đó, việc phát triển các lựa chọn điều trị thay thế và tiên tiến là yêu cầu cấp thiết.
Ứng dụng tế bào gốc rìa tự thân
Tế bào gốc rìa (limbal stem cells) nằm ở lớp đáy của vùng rìa giác mạc, có khả năng tự làm mới và biệt hóa để thay thế các tế bào biểu mô giác mạc. Năm 1997, các nhà khoa học Ý lần đầu tiên nuôi cấy tế bào gốc rìa và ghép các tấm tế bào tự thân lên bề mặt giác mạc bị tổn thương do bỏng kiềm ở 2 bệnh nhân LSCD, kết quả theo dõi 2 năm cho thấy sự ổn định của biểu mô tái tạo và cải thiện thị lực rõ rệt. Sau đó, kỹ thuật này đã được áp dụng cho hơn 100 bệnh nhân LSCD với thời gian theo dõi lên đến 10 năm. Cơ quan Quản lý Thuốc Châu Âu (EMA) đã phê duyệt liệu pháp kỹ thuật mô dựa trên tế bào gốc này như một phương pháp điều trị hợp pháp cho bỏng giác mạc vào năm 2015.
Giải pháp cho thiếu hụt tế bào gốc rìa hai mắt
Đối với bệnh nhân LSCD hai mắt, việc sử dụng tế bào gốc tự thân từ rìa giác mạc bị hạn chế. Năm 2004, các nhóm nghiên cứu Nhật Bản đã phát triển kỹ thuật ghép tế bào niêm mạc miệng (oral mucosa cells) tự thân nuôi cấy cho 4 bệnh nhân LSCD hai mắt, tất cả đều cho thấy cải thiện thị lực đáng kể. Tuy nhiên, các nghiên cứu dài hạn ghi nhận nhược điểm là tình trạng tân mạch hóa (neurovascularization) giác mạc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực. Điều này thúc đẩy việc tìm kiếm các nguồn tế bào gốc mới.
Tế bào gốc đa năng cảm ứng và tế bào gốc trung mô
Tế bào gốc đa năng cảm ứng (induced pluripotent stem cells - iPSCs) được tạo ra bằng cách tái lập trình các tế bào soma về trạng thái giống tế bào gốc phôi thông qua các yếu tố như Oct4, Sox2 và c-Myc. Năm 2019, một phụ nữ tại Nhật Bản là người đầu tiên trên thế giới được điều trị sửa chữa giác mạc bằng iPSCs. Ngoài ra, tế bào gốc trung mô (mesenchymal stem cells - MSCs) cũng cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch, giúp giảm viêm và thúc đẩy sửa chữa mô tại bề mặt nhãn cầu. Các nghiên cứu trên chuột cho thấy việc sử dụng MSCs có thể giảm độ đục, xơ hóa và viêm giác mạc.
Điều trị loạn dưỡng nội mô giác mạc
Nội mô giác mạc ở người có khả năng tăng sinh rất hạn chế. Một nghiên cứu không kiểm soát trên 11 bệnh nhân bị loạn dưỡng nội mô giác mạc (bullous keratopathy) tại Nhật Bản đã thực hiện tiêm tế bào nội mô nuôi cấy từ người hiến tặng, có bổ sung chất ức chế ROCK (rock inhibitor), vào tiền phòng. Kết quả sau 24 tuần cho thấy 9/11 mắt cải thiện thị lực từ 2 dòng trở lên. Gần đây, các nhà khoa học Trung Quốc đã phát triển chiến lược tạo tế bào nội mô giác mạc từ nguyên bào sợi thông qua các phân tử nhỏ, mở ra hướng đi mới trong tái tạo nội mô.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ nguồn cung giác mạc | 1 giác mạc hiến tặng cho mỗi 17 người cần |
| Số bệnh nhân LSCD được điều trị (Ý) | Hơn 100 bệnh nhân |
| Thời gian theo dõi tối đa (Ý) | 10 năm |
| Số bệnh nhân ghép tế bào niêm mạc miệng | 4 bệnh nhân |
| Số bệnh nhân tiêm tế bào nội mô (Nhật Bản) | 11 bệnh nhân |
| Cải thiện thị lực sau tiêm nội mô | 9/11 mắt cải thiện từ 2 dòng trở lên |
Bình luận: Các phương pháp điều trị dựa trên tế bào gốc đang chuyển dịch từ ghép mô truyền thống sang kỹ thuật mô và tái lập trình tế bào. Hạn chế hiện tại là các nghiên cứu lâm sàng còn quy mô nhỏ, thiếu nhóm chứng hoặc là nghiên cứu đơn nhóm. Cần thận trọng với nguy cơ tân mạch hóa và phản ứng miễn dịch dài hạn. Thông tin theo AACO-OLS No.3, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
- Cân nhắc tế bào gốc rìa tự thân cho LSCD một mắt.
- Theo dõi sát nguy cơ tân mạch hóa khi sử dụng tế bào niêm mạc miệng.
- Tiềm năng của iPSCs và MSCs trong điều trị bệnh lý giác mạc cần thêm các thử nghiệm lâm sàng lớn hơn.
- Sử dụng chất ức chế ROCK trong nuôi cấy tế bào nội mô có thể hỗ trợ tăng sinh tế bào.
Tài liệu tham khảo:
Prof Hong Ouyang, 2022, Stem cell-based therapeutic strategies for corneal regeneration, AACO-OLS No.3, Video ID: ac6MJuskTI4.