Chỉnh hình giác mạc (Orthokeratology) trong thực hành lâm sàng: Tổng quan và kiểm soát cận thị

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Chỉnh hình giác mạc (Orthokeratology - OK) là phương pháp sử dụng kính tiếp xúc cứng thiết kế đặc biệt để thay đổi độ cong giác mạc, nhằm điều chỉnh tật khúc xạ mà không cần phẫu thuật. Theo tài liệu từ Gifford (2018), phương pháp này đã phát triển từ các kỹ thuật sơ khai sử dụng kính PMMA (polymethyl methacrylate) sang các thiết kế hình học đảo ngược (reverse-geometry lens) hiện đại, cho phép đạt hiệu quả nhanh chóng trong thời gian ngắn.

Lịch sử và sự phát triển của Orthokeratology

Kỹ thuật OK được Jessen mô tả lần đầu vào năm 1962, sử dụng kính cứng để thay đổi độ cong giác mạc nhằm điều chỉnh cận thị hoặc viễn thị. Trong giai đoạn đầu, đây là một thủ thuật chuyên biệt với kết quả không ổn định và thời gian điều trị kéo dài. Đến giữa thập niên 1990, sự hội tụ của ba công nghệ gồm: máy tính hóa trong sản xuất kính, cải tiến đo đạc bản đồ giác mạc (corneal topography) và vật liệu kính thấm khí (gas-permeable contact lens) đã tạo ra bước ngoặt. Các thiết kế hình học đảo ngược cho phép ổn định kính trên giác mạc, dẫn đến sự ra đời của "chỉnh hình giác mạc tăng tốc" (accelerated orthokeratology), giúp đạt hiệu quả thị lực chỉ trong vài ngày thay vì hàng tháng.

Cơ chế tác động của Orthokeratology

Cơ chế của OK không đơn thuần là uốn cong cơ học giác mạc. Các nghiên cứu cho thấy sự giảm cận thị đi kèm với việc làm phẳng giác mạc trung tâm, mỏng giác mạc trung tâm và dày giác mạc vùng rìa trung gian. Alharbi và Swarbrick (2003) chỉ ra rằng sự mỏng đi ở trung tâm chủ yếu do thay đổi độ dày biểu mô, trong khi sự dày lên ở vùng rìa trung gian là hiệu ứng mô đệm (stromal effect). Mặc dù có giả thuyết về áp lực mi mắt, Mountford (1997) đề xuất rằng hồ nước mắt (tear reservoir) được tạo ra bởi các đường cong phụ dốc hơn đóng vai trò quan trọng trong việc phân phối lại áp lực lên mô giác mạc.

Hiệu quả lâm sàng và kết cục

Hiệu quả của OK được đánh giá qua khả năng giảm cận thị và sự thay đổi hình thái giác mạc. Các nghiên cứu cho thấy sự nhất quán trong việc giảm độ cận thị, với trung bình 75% thay đổi khúc xạ đạt được sau 1 đêm đeo kính và đạt điểm cuối trong 7-10 đêm. Tuy nhiên, sự hồi quy (regression) xảy ra nhanh chóng sau khi ngừng đeo kính, đòi hỏi phải đeo kính duy trì liên tục.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giảm cận thị (Swarbrick et al., 1998)1.71 ± 0.59 D (28 ngày đeo ban ngày)
Giảm cận thị (Lui và Edwards, 2000)1.50 ± 0.45 D (100 ngày đeo ban ngày)
Giảm cận thị (Nichols et al., 2000)1.83 ± 1.23 D (60 ngày đeo ban đêm, đo sau 4 giờ thức dậy)
Giảm cận thị (Bernsten et al., 2005)3.33 ± 0.96 D (1 tháng đeo ban đêm)
Hồi quy thị lực (Barr et al., 2004)90% hồi phục về mức nền trong 72 giờ
Bình luận: Thông tin theo Gifford (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng các số liệu về hiệu quả giảm cận thị có sự khác biệt giữa các nghiên cứu do thiết kế và thời gian theo dõi khác nhau. Việc sử dụng autorefractor sau khi đeo kính OK có thể gây sai số do lấy mẫu ngoài vùng điều trị trung tâm.

Kiểm soát cận thị ở trẻ em

OK đã được chứng minh có khả năng làm chậm sự tiến triển của cận thị ở trẻ em. Các nghiên cứu như của Cho và Cheung (2011) báo cáo mức giảm 42% sự kéo dài trục nhãn cầu trong 2 năm. Cơ chế được cho là do OK tạo ra sự thay đổi quang sai cầu (spherical aberration) và thay đổi hình dạng vỏ ảnh (image shell) tại võng mạc, tạo ra tiêu điểm cận thị ngoại vi (peripheral myopic defocus), giúp ức chế sự phát triển trục nhãn cầu.

An toàn và biến chứng

Mặc dù OK được coi là an toàn, nguy cơ viêm loét giác mạc do vi khuẩn (microbial keratitis - MK) vẫn tồn tại, đặc biệt liên quan đến việc sử dụng nước máy để rửa kính. Bullimore et al. (2013) ước tính tỷ lệ mắc MK là 7.7 trên 10.000 năm đeo kính ở người lớn và 13.9 trên 10.000 năm đeo kính ở trẻ em, tương đương với các phương thức đeo kính qua đêm khác.

  • Luôn hướng dẫn bệnh nhân tuyệt đối không sử dụng nước máy để vệ sinh kính hoặc hộp đựng kính.
  • Sử dụng bản đồ giác mạc (corneal topography) là bắt buộc để đánh giá hiệu quả và phát hiện sớm các biến chứng như "smiley face" hoặc "central island".
  • Lịch tái khám cần tuân thủ chặt chẽ: 1 tuần, 1 tháng, 3 tháng và 6 tháng sau khi cấp kính.
  • Cần thiết lập kỳ vọng thực tế cho bệnh nhân về tính chất tạm thời của hiệu quả điều trị và nhu cầu đeo kính duy trì.
  • Khuyến khích sử dụng dung dịch loại bỏ cặn bẩn định kỳ để duy trì chất lượng bề mặt kính.

Tài liệu tham khảo:

Gifford, P., 2018, Orthokeratology, In: Contact Lens Practice, 32, pp. 296-305.

Xem thêm