Công nghệ và thiết bị chụp mạch cắt lớp quang học (OCTA) trong nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Công nghệ chụp mạch cắt lớp quang học (OCTA) đã được thương mại hóa từ năm 2014, cung cấp phương pháp không xâm lấn để đánh giá hệ thống mạch máu võng mạc và hắc mạc. Tài liệu này tổng hợp các đặc điểm kỹ thuật, thuật toán thu nhận hình ảnh và các thiết bị OCTA hiện có trên thị trường nhằm hỗ trợ bác sĩ lâm sàng trong việc lựa chọn và diễn giải kết quả.

Bước sóng (Wavelength)

Các thiết bị OCTA sử dụng hai công nghệ chính là Spectral-Domain (SD) và Swept-Source (SS). Công nghệ SD sử dụng diode siêu phát quang (bước sóng λ ≃ 840 nm) và máy quang phổ làm bộ dò. Ngược lại, công nghệ SS sử dụng laser quét (λ ≃ 1050 nm) và photodiode. Sự khác biệt về bước sóng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả lâm sàng: bước sóng dài hơn của SS cho phép độ phân giải trục (axial resolution) cao hơn và khả năng xuyên thấu qua biểu mô sắc tố võng mạc tốt hơn, giúp quan sát hắc mạc rõ nét hơn. Ngoài ra, bước sóng dài giúp giảm hiệu ứng bóng lưng (shadow effect) do chùm tia ít bị chặn bởi các lớp phía trước. Mặc dù có ưu điểm, giá thành cao của SS khiến công nghệ SD vẫn được sử dụng phổ biến hơn.

Thuật toán thu nhận hình ảnh (Acquisition Algorithms)

Mỗi thiết bị được lập trình với các thuật toán khác nhau để phát hiện chuyển động của hồng cầu. Các thuật toán chính bao gồm: OMAG (optical microangiography) kết hợp thay đổi cường độ và pha giữa các B-scan; SSADA (split-spectrum amplitude-decorrelation angiography) chia B-scan thành nhiều phổ để tăng tỷ lệ tín hiệu/nhiễu; CODAA (Complex OCT signal Difference Analysis Angiography) tính toán biên độ và pha của tín hiệu OCT theo thời gian; FSADA không tách biệt các B-scan mà tính toán sự mất tương quan giữa các B-scan tuần tự; và OCTARA (OCT Angiography Ratio Analysis) dựa trên việc lặp lại B-scan tại cùng một vị trí để tăng độ nhạy với dòng chảy chậm. Bác sĩ cần lưu ý sự khác biệt giữa các thuật toán này có thể ảnh hưởng đến kết quả, do đó nên sử dụng cùng một thiết bị cho cùng một bệnh nhân trong quá trình theo dõi.

Thể tích và tốc độ quét (Scan Volume and Speed)

Thể tích quét (mật độ A-scan) thay đổi tùy theo kích thước vùng quét, ảnh hưởng đến khả năng hiển thị các mạch máu nhỏ. Các mạch máu rõ nét trên vùng quét 3x3 mm có thể không hiển thị trên vùng 6x6 mm. Tốc độ quét là yếu tố then chốt quyết định khả năng phát hiện dòng chảy chậm và độ phân giải ngang (lateral resolution). Tốc độ cao cho phép thu nhận nhiều B-scan hơn, mở rộng vùng quét mà không làm giảm độ phân giải, hoặc tăng số lần lặp lại B-scan để quan sát các cấu trúc như vi phình mạch hoặc IRMA (intraretinal microvascular abnormalities). Tuy nhiên, việc tăng diện tích quét thường dẫn đến giảm độ phân giải ngang do khoảng cách giữa các B-scan xa hơn.

Công nghệ loại bỏ nhiễu (Artifact Removal Technologies)

Các thiết bị hiện đại kết hợp Eye Tracking (phương pháp cơ học) và phần mềm hiệu chỉnh chuyển động để giảm nhiễu do bệnh nhân. Nhiễu do bóng chiếu (projection artifacts) là vấn đề quan trọng, ban đầu được xử lý bằng cách trừ đi mẫu mạch máu bề mặt, nhưng gây mất tín hiệu ở các lớp võng mạc ngoài. Các thuật toán mới như voxel-to-voxel hoặc thuật toán 3D bao gồm thông tin trục Z đã cải thiện đáng kể việc phân biệt dòng chảy thực tế với nhiễu bóng chiếu. Nhiễu phân đoạn (segmentation artifacts) xảy ra khi các ranh giới võng mạc/hắc mạc bị tính toán sai do bệnh lý gây biến dạng giải phẫu. Các phương pháp khắc phục bao gồm điều chỉnh ranh giới trên trục Z hoặc phân đoạn thủ công (chỉ dùng trong nghiên cứu).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Công nghệ SD (λ)840-880 nm
Công nghệ SS (λ)1000-1050 nm
Tốc độ quét (scans/s)70.000 - 100.000
Vùng quét (mm)3x3 đến 15x9
Độ phân giải trục/ngang (μm)1.9 - 20 μm
Bình luận: Thông tin theo [Cruz & Gomes, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc lựa chọn thiết bị OCTA cần dựa trên mục tiêu lâm sàng cụ thể (ví dụ: đánh giá hắc mạc ưu tiên SS-OCT). Hạn chế lớn nhất của các thiết bị hiện nay là sự thiếu đồng nhất giữa các thuật toán, gây khó khăn khi so sánh dữ liệu định lượng giữa các máy khác nhau.
  • Luôn sử dụng cùng một thiết bị và cùng một giao thức quét cho một bệnh nhân trong suốt quá trình theo dõi để tránh sai lệch do thiết bị (acquisition bias).
  • Cảnh giác với nhiễu bóng chiếu khi đánh giá các lớp võng mạc sâu; ưu tiên các thiết bị có thuật toán loại bỏ nhiễu 3D.
  • Kiểm tra kỹ phân đoạn (segmentation) tự động, đặc biệt ở các mắt có bệnh lý gây biến dạng cấu trúc võng mạc như AMD hoặc DME.
  • Hiểu rõ giới hạn của vùng quét: vùng quét càng rộng thì độ phân giải chi tiết mạch máu càng giảm.

Tài liệu tham khảo:

Carlos Neves Cruz, Nuno Gomes, 2022, Devices, OCTA in Ophthalmology, Hospital de Braga, 13-18.

Xem thêm