Dị tật bẩm sinh hốc mắt và phần phụ: Từ đơn giản đến phức tạp

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Phiên thảo luận AIOC 2026 IC200 về các dị tật bẩm sinh hốc mắt và phần phụ (congenital anomalies of the orbit and adnexa) đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện sớm và quản lý đa chuyên khoa để bảo tồn chức năng thị giác. Các dị tật này, dù hiếm gặp, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về phôi thai học và giải phẫu để đưa ra quyết định can thiệp kịp thời, đặc biệt là trong các tình huống cấp cứu như luxation nhãn cầu (globe luxation) ở trẻ sơ sinh.

Phôi thai học và giải phẫu ứng dụng

Sự phát triển của mắt và hốc mắt là một quá trình tương tác phức tạp giữa bốn lá phôi: neuroectoderm, surface ectoderm, mesoderm và các tế bào mào thần kinh (neural crest cells). Gen PAX6 đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Sự phát triển của hốc mắt bắt đầu từ tuần thứ 6 của thai kỳ, với các xương hốc mắt biệt hóa trong tháng thứ 3. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong quá trình di cư của tế bào mào thần kinh hoặc quá trình cốt hóa đều có thể làm thay đổi hình dạng hoặc thể tích hốc mắt. Các dị tật như hẹp sọ (craniosynostosis) dẫn đến hốc mắt nông và lồi mắt (proptosis). Ngoài ra, các khiếm khuyết trong sự phát triển của nhãn cầu có thể dẫn đến các dị tật thứ phát như microphthalmos và anophthalmos.

Dị tật hốc mắt và nhãn cầu

Luxation nhãn cầu là một tình trạng cấp cứu hiếm gặp, thường liên quan đến hẹp sọ sớm. Trong một ca lâm sàng được báo cáo, một trẻ 3 ngày tuổi bị luxation nhãn cầu do hốc mắt nông. Việc xử trí bao gồm reposit nhãn cầu tại giường và thực hiện thủ thuật khâu cố định (suture tarsorrhaphy) để ngăn ngừa tái phát. Đối với các khối u hốc mắt như teratoma, đây là những khối u phát triển nhanh, chứa cả ba lá phôi. Việc chẩn đoán dựa trên hình ảnh học (MRI) cho thấy khối u không đồng nhất, đôi khi có cấu trúc răng. Điều trị thường là phẫu thuật cắt bỏ khối u, có thể bảo tồn hoặc không bảo tồn nhãn cầu tùy thuộc vào tình trạng của mắt.

Dị tật phần phụ và khe hở sọ mặt

Các dị tật phần phụ bao gồm các bất thường về mi mắt như cryptophthalmos (mắt ẩn), blepharophimosis, và coloboma mi mắt. Đối với các khe hở sọ mặt (craniofacial clefts), phân loại của Paul Tessier (1976) là tiêu chuẩn để đánh giá. Các khe hở số 3, 4, 5 thường ảnh hưởng đến hốc mắt và các mô mềm liên quan. Việc quản lý các trường hợp này đòi hỏi sự phối hợp giữa phẫu thuật viên tạo hình mắt và phẫu thuật viên sọ mặt. Kỹ thuật tái tạo một thì (single stage surgery) sử dụng các vạt xoay (rotation flaps) đã cho thấy kết quả khả quan trong việc giải quyết tình trạng co kéo mô và phục hồi chức năng mi mắt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu khe hở Tessier40 ca, báo cáo từ RP Center
Thời điểm bắt đầu phát triển hốc mắtTuần thứ 6 của thai kỳ
Thời điểm biệt hóa xương hốc mắtTháng thứ 3 của thai kỳ
Tỷ lệ báo cáo trong y văn (dị tật mi)Khoảng 80-90 ca
Phân loại khe hở sọ mặt0 đến 14 (theo Tessier)
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 IC200; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dị tật bẩm sinh hốc mắt và phần phụ là những thách thức lớn do tính chất hiếm gặp và sự đa dạng về hình thái. Việc nhấn mạnh vào chẩn đoán sớm và quản lý đa chuyên khoa là hoàn toàn phù hợp với thực hành lâm sàng hiện đại. Hạn chế của các báo cáo ca lâm sàng trong tài liệu là cỡ mẫu nhỏ, do đó cần thận trọng khi ngoại suy kết quả cho các quần thể lớn hơn.
  • Luôn thực hiện đánh giá hệ thống toàn diện cho mọi trẻ sơ sinh có dị tật bẩm sinh hốc mắt.
  • Ưu tiên bảo tồn nhãn cầu và chức năng thị giác trong các ca luxation nhãn cầu cấp cứu.
  • Sử dụng kỹ thuật khâu cố định (tarsorrhaphy) để bảo vệ giác mạc trong các trường hợp hở mi hoặc lồi mắt nặng.
  • Phối hợp đa chuyên khoa (phẫu thuật sọ mặt, nhi khoa) trong quản lý các khe hở sọ mặt phức tạp.
  • Theo dõi sát sao các khối u hốc mắt tiến triển nhanh để loại trừ các bệnh lý ác tính như leukemia.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, IC200 Congenital Anomalies of the Orbit and Adnexa – Simple to Complex!, aioseditorproceedings, https://www.youtube.com/watch?v=xJEXBTUuoIo

Xem thêm