Tài liệu Essentials of Pain Medicine and Regional Anesthesia (2018) cung cấp tổng quan về dược lý học của các thuốc giảm đau không opioid, bao gồm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), thuốc ức chế chọn lọc COX-2 và acetaminophen. Các thuốc này là nhóm thuốc được sử dụng rộng rãi nhất trên toàn cầu để điều trị sốt, đau và viêm, với hơn 111 triệu đơn thuốc được kê hàng năm tại Hoa Kỳ.
Cơ chế tác dụng
Cơ chế chính của NSAIDs là ức chế sản xuất prostanoid từ acid arachidonic thông qua việc acetyl hóa thuận nghịch hoặc không thuận nghịch các enzyme cyclooxygenase (COX). Có ít nhất hai đồng phân là COX-1 (cấu trúc, cần thiết cho chức năng bình thường của dạ dày, thận và kết tập tiểu cầu) và COX-2 (cảm ứng, liên quan đến sốt, viêm và đau). Việc ức chế COX-1 thường liên quan đến các tác dụng phụ (adverse effects - AE) trên đường tiêu hóa, trong khi ức chế COX-2 mang lại hiệu quả giảm đau và chống viêm. Nghiên cứu cho thấy NSAIDs có cả cơ chế tác dụng ngoại biên và trung ương (tại tủy sống) để giảm đau.
Dược động học
Các biến số dược động học bao gồm hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ quyết định đáp ứng điều trị và độc tính. Hầu hết NSAIDs là các acid yếu, tan trong lipid và liên kết mạnh với protein huyết tương (albumin). Thời gian bán thải (t½) của các thuốc này dao động rất rộng, từ 0,25 đến 70 giờ. Các thuốc có thời gian bán thải ngắn thường có lợi về khả năng dung nạp do được thải trừ nhanh khỏi huyết tương, cho phép phục hồi hoạt tính COX ở các mô không phải đích.
Đặc điểm và liều lượng thuốc
| Thuốc | Liều khởi đầu/Duy trì | Tối đa | Lưu ý theo dõi |
|---|---|
| Aspirin | 600–1500 mg qid | 4 g/ngày | Ức chế không thuận nghịch COX, hội chứng Reye ở trẻ em |
| Ibuprofen | 200–800 mg qid | 3200 mg/ngày | Có dạng tiêm, dùng cho đau và viêm |
| Naproxen | 250–550 mg bid | 1100 mg/ngày | Nguy cơ tim mạch thấp hơn các NSAIDs khác |
| Diclofenac | 50–75 mg bid–qid | 200 mg/ngày | Tích lũy trong dịch khớp |
| Celecoxib | 100–200 mg once daily hoặc bid | 400 mg/ngày (đau cấp) | Ức chế chọn lọc COX-2, bảo vệ dạ dày |
| Acetaminophen | 325–1000 mg q4h–qid | 4000 mg/ngày | Độc tính trên gan, không ức chế tiểu cầu |
An toàn, độc tính và tác dụng phụ
NSAIDs có thể gây ra các biến cố nghiêm trọng như loét và xuất huyết tiêu hóa, rối loạn chức năng tiểu cầu, giữ nước, độc tính trên thận và các phản ứng quá mẫn. FDA đã yêu cầu cảnh báo "black box warning" về nguy cơ tim mạch (nhồi máu cơ tim, đột quỵ) cho tất cả các thuốc NSAIDs không phải aspirin. Các yếu tố nguy cơ tiêu hóa bao gồm tuổi > 65, nhiễm Helicobacter pylori, sử dụng liều cao hoặc nhiều NSAIDs, tiền sử tổn thương tiêu hóa, sử dụng thuốc chống đông hoặc corticosteroid. Đối với thận, NSAIDs có thể gây suy thận cấp, đặc biệt ở bệnh nhân giảm thể tích tuần hoàn hoặc có bệnh thận từ trước.
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine and Regional Anesthesia (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc lựa chọn NSAID phải cá thể hóa dựa trên nguy cơ tim mạch và tiêu hóa của từng bệnh nhân. Việc sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) đồng thời là chiến lược quan trọng để giảm thiểu tổn thương niêm mạc dạ dày.
Lựa chọn thuốc
- Đối với bệnh nhân có nguy cơ tiêu hóa và tim mạch thấp: Bất kỳ NSAID truyền thống (tNSAID) nào cũng có thể chấp nhận được.
- Đối với bệnh nhân nguy cơ tim mạch cao: Naproxen thường được ưu tiên hơn các tNSAID khác hoặc thuốc ức chế chọn lọc COX-2.
- Đối với bệnh nhân nguy cơ tiêu hóa cao: Sử dụng thuốc ức chế chọn lọc COX-2 hoặc tNSAID kết hợp với PPI.
- Khi cả nguy cơ tiêu hóa và tim mạch đều cao: Nên tránh sử dụng NSAID nếu có thể.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Trong nhãn khoa, các thuốc NSAIDs tại chỗ (như diclofenac, ketorolac) thường được sử dụng để kiểm soát viêm sau phẫu thuật đục thủy tinh thể hoặc phẫu thuật khúc xạ. Cần thận trọng với các tác dụng phụ tại chỗ như độc tính trên biểu mô giác mạc (corneal epithelial toxicity) khi sử dụng kéo dài.
Tài liệu tham khảo:
Williams, B.S., 2018, Chapter 51: Nonopioid Analgesics: Nonsteroidal Antiinflammatory Drugs, Cyclooxygenase-2 Inhibitors, and Acetaminophen, Essentials of Pain Medicine and Regional Anesthesia, 457-468.