Bệnh lý bề mặt nhãn cầu nặng (severe ocular surface disease) là tình trạng tổn thương tế bào gốc rìa (limbal stem cells) hoặc kết mạc, gây ra các biến chứng như viêm mạn tính, tân mạch, sẹo và thủng giác mạc. Theo chương 26 của tài liệu (2009), các kỹ thuật ghép biểu mô đã cải thiện đáng kể tỷ lệ thành công trong quản lý nhóm bệnh nhân thách thức này.
Giải phẫu bề mặt nhãn cầu
Bề mặt nhãn cầu bao gồm màng phim nước mắt và biểu mô giác mạc, kết mạc. Tế bào gốc rìa (limbal stem cells) nằm ở lớp biểu mô đáy tại rìa giác mạc, có khả năng phân chia bất đối xứng để tạo ra tế bào khuếch đại tạm thời (transient amplifying cells), sau đó biệt hóa thành tế bào biểu mô giác mạc trưởng thành. Tế bào hình đài (goblet cells) trong kết mạc tiết ra mucin, giúp bề mặt biểu mô ưa nước và duy trì sự ổn định của màng phim nước mắt. Sự thiếu hụt tế bào gốc rìa dẫn đến mất ổn định bề mặt nhãn cầu, gây đau và giảm thị lực.
Phân loại và chỉ định ghép biểu mô
Việc phân loại các thủ thuật ghép biểu mô dựa trên nguồn mô hiến và loại mô được ghép (kết mạc hoặc rìa). Các thủ thuật chính bao gồm: ghép tự thân kết mạc rìa (CLAU), ghép đồng loại kết mạc rìa từ người hiến sống (Lr-CLAL), ghép đồng loại rìa giác mạc (KLAL) và biểu mô nuôi cấy ex vivo. Chỉ định chính bao gồm bệnh lý kết mạc gây sẹo và thiếu hụt tế bào gốc rìa. Đối với trường hợp một mắt, ghép tự thân (CLAU) có tiên lượng tốt nhất do loại bỏ nguy cơ thải ghép miễn dịch. Đối với trường hợp hai mắt, cần sử dụng mô đồng loại (Lr-CLAL hoặc KLAL).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Phân loại thủ thuật | CLAU, Lr-CLAL, KLAL, Ex vivo cultured epithelium |
| Nguồn mô hiến | Mắt đối diện (tự thân), người hiến sống, hoặc tử thi |
| Tỷ lệ thành công CLAU (nghiên cứu 21 mắt) | 20/21 mắt ổn định biểu mô, 17/21 mắt cải thiện thị lực |
| Tỷ lệ thành công KLAL (31 mắt aniridia) | 74% ổn định bề mặt nhãn cầu |
| Tỷ lệ thành công Lr-CLAL (12 mắt SJS/bỏng) | 92% ổn định bề mặt nhãn cầu tại 17 tháng |
Kỹ thuật phẫu thuật và chăm sóc
Kỹ thuật phẫu thuật yêu cầu chuẩn bị bề mặt nhãn cầu bằng cách cắt bỏ biểu mô bất thường và tân mạch. Đối với KLAL, việc sử dụng mô từ hai mắt người hiến là cần thiết để bao phủ toàn bộ chu vi rìa giác mạc mà không để lại khoảng trống. Sau phẫu thuật, việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân là yếu tố then chốt để duy trì sự sống sót của mảnh ghép đồng loại.
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì | Tối đa | Lưu ý theo dõi |
|---|---|---|---|---|
| Prednisone (uống) | 1 mg/kg/ngày | Giảm dần trong 3-6 tháng | tài liệu không nêu | BP, đường huyết, cân nặng, dạ dày, xương, lipid |
| Cyclosporin A (uống) | 3 mg/kg/ngày | 12-18 tháng | tài liệu không nêu | Nồng độ 100-150 ng/dL, creatinine, BP, lipid, LFT, CBC |
| Tacrolimus (uống) | 1-4 mg x 2 lần/ngày | 12-18 tháng | tài liệu không nêu | Nồng độ 8-10 ng/mL (3 tháng đầu), sau đó 5-8 ng/mL |
| Azathioprine (uống) | 100 mg/ngày | 12-18 tháng | tài liệu không nêu | CBC, LFT |
| Mycophenolate (uống) | 500 mg x 2 lần/ngày | 12-18 tháng | tài liệu không nêu | CBC, hóa sinh, LFT |
Bình luận: Thông tin theo [Chapter 26, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân kéo dài đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với chuyên khoa nội hoặc miễn dịch học để quản lý tác dụng phụ. Các kỹ thuật ghép đồng loại (KLAL, Lr-CLAL) có nguy cơ thải ghép cao hơn nhiều so với ghép tự thân, do đó việc tuân thủ phác đồ ức chế miễn dịch là bắt buộc.
- Đánh giá kỹ tình trạng mi mắt và tuyến lệ trước khi phẫu thuật để đảm bảo bề mặt nhãn cầu ổn định.
- Sử dụng mô từ hai mắt người hiến cho kỹ thuật KLAL để tránh các khoảng trống tại vị trí 3 và 9 giờ.
- Duy trì ức chế miễn dịch toàn thân (steroid kết hợp calcineurin inhibitor và antimetabolite) cho tất cả bệnh nhân ghép đồng loại.
- Sử dụng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản mỗi 1-2 giờ sau phẫu thuật để hỗ trợ bề mặt nhãn cầu.
Tài liệu tham khảo:
Ali R. Djalilian, Hormuz P. Wadia, Siamak Balali, Nariman Nassiri, Edward Holland, 2009, Epithelial transplantation for the management of severe ocular surface disease, Cornea: Surgery and Reconstruction, Chapter 26, pp. 241-251.