U bì vùng rìa (limbal dermoids) là các u mô thừa (choristomas) bẩm sinh lành tính, chiếm 22–33% các khối u vùng bề mặt nhãn cầu được phẫu thuật ở trẻ em, trong đó 48–58% được phân loại là u bì. Theo tài liệu (Glasser, 2009), tỷ lệ mắc u bì vùng rìa dao động từ 1/10 000 đến 3/10 000. Các tổn thương này thường chứa các thành phần biểu mô như nang lông và tuyến bã (pilosebaceous apparati), đôi khi bao gồm cả mô mỡ, thần kinh, sụn hoặc xương.
Đặc điểm lâm sàng
U bì vùng rìa thường là các tổn thương dạng vòm, chắc, màu vàng, trắng hoặc hồng, cố định vào mô bên dưới. Vị trí thường gặp nhất là vùng rìa (63–67%), kết mạc (20–33%) hoặc giác mạc (17%). Trong 84–94% trường hợp, u nằm ở phía thái dương, thường là góc dưới thái dương. Khoảng 43–76% bệnh nhân có u bì đơn độc biểu hiện loạn thị giác mạc trên 1 D. U bì có thể liên quan đến hội chứng Goldenhar (30% bệnh nhân có u bì vùng rìa) hoặc hội chứng nevus biểu bì (linear epidermal nevus syndrome). Phân loại theo Mann chia u bì thành 3 độ dựa trên mức độ xâm lấn giải phẫu: độ I (liên quan giác mạc nông, phổ biến nhất), độ II (toàn bộ chiều dày giác mạc, trừ màng Descemet và nội mô), và độ III (toàn bộ giác mạc và cấu trúc tiền phòng, hiếm gặp).
Quản lý phẫu thuật
Chỉ định chính cho phẫu thuật là tái tạo bề mặt nhãn cầu. Các chỉ định y khoa bao gồm: loạn thị cao gây nhược thị, u xâm lấn trục thị giác, kích ứng do khối u hoặc lông trên bề mặt, và nguy cơ thủng giác mạc. Hai kỹ thuật phổ biến nhất là cắt bỏ đơn thuần (simple excision) và cắt bỏ kết hợp ghép giác mạc phiến (lamellar keratoplasty). Trước phẫu thuật, cần đánh giá kỹ lưỡng bằng soi góc tiền phòng (gonioscopy) hoặc siêu âm sinh hiển vi (ultrasound biomicroscopy) để xác định mức độ xâm lấn nội nhãn.
Cắt bỏ đơn thuần
Kỹ thuật này thường thực hiện dưới gây mê toàn thân ở trẻ em. Phẫu thuật viên thực hiện bóc tách lớp giác mạc bằng dao phiến (lamellar blade) với độ sâu khoảng 2/3 chiều dày. Trong một loạt 10 ca, thời gian lành biểu mô trung bình là 16,2 ngày (khoảng 1–39 ngày). Tuy nhiên, 4/10 bệnh nhân có khuyết biểu mô kéo dài trên 2 tuần và 7/10 ca ghi nhận tân mạch hoặc sẹo giác mạc ngoại vi. Cắt bỏ đơn thuần thường ít có tác dụng cải thiện loạn thị.
Cắt bỏ kết hợp ghép giác mạc phiến
Kỹ thuật này phức tạp hơn nhưng có thể mang lại kết quả thẩm mỹ tốt hơn và giảm loạn thị, đặc biệt ở bệnh nhân có loạn thị trước mổ trên 6 D. Phẫu thuật viên sử dụng trephine để tạo đường cắt bán phần, sau đó bóc tách lớp giác mạc đến khi đạt mô đệm trong suốt. Mảnh ghép được cố định bằng chỉ 10-0 nylon. Nếu đường kính vùng nhận từ 6 mm trở lên, mảnh ghép nên được làm lớn hơn 0,20–0,25 mm. Chỉ khâu thường được cắt sau 1–3 tháng.
Ghép giác mạc xuyên
Đối với u bì độ II và III hoặc các trường hợp thủng giác mạc trong khi phẫu thuật, cần thực hiện ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty). Do tiên lượng ở trẻ em thường dè dặt vì nguy cơ thải ghép và nhược thị, phẫu thuật hai thì có thể được ưu tiên: thì đầu cắt bỏ khối u và ghép phiến, thì sau ghép xuyên trung tâm để cải thiện trục thị giác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mắc u bì vùng rìa | 1/10 000 đến 3/10 000 |
| Vị trí u bì vùng rìa (vùng rìa) | 63–67% |
| Vị trí u bì vùng rìa (kết mạc) | 20–33% |
| Vị trí u bì vùng rìa (giác mạc) | 17% |
| Tỷ lệ u bì nằm phía thái dương | 84–94% |
| Thời gian lành biểu mô (trung bình) | 16,2 ngày |
| Tỷ lệ sẹo/tân mạch sau cắt bỏ đơn thuần | 7/10 ca |
Bình luận: Thông tin theo Glasser (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các số liệu về kết quả phẫu thuật chủ yếu dựa trên các loạt ca nhỏ, do đó mức độ bằng chứng hạn chế. Việc lựa chọn giữa cắt bỏ đơn thuần và ghép phiến cần cá thể hóa dựa trên độ sâu của u và nhu cầu thẩm mỹ của bệnh nhân. Cần lưu ý rằng việc sử dụng chỉ 10-0 nylon đòi hỏi kỹ thuật khâu chính xác để tránh loạn thị do chỉ.
- Đánh giá kỹ độ sâu của u bằng siêu âm sinh hiển vi trước mổ để lập kế hoạch ghép giác mạc.
- Cân nhắc ghép giác mạc phiến thay vì cắt bỏ đơn thuần nếu u bì gây loạn thị đáng kể (>6 D).
- Theo dõi sát tình trạng lành biểu mô và nguy cơ tân mạch sau phẫu thuật.
- Lên kế hoạch điều trị nhược thị tích cực cho bệnh nhân sau phẫu thuật.
- Sử dụng kỹ thuật hai thì cho các u bì lớn để giảm nguy cơ biến chứng của ghép xuyên.
Tài liệu tham khảo:
Glasser DB, 2009, Surgery of limbal dermoids, Corneal Surgery, 261-264.