Ghép kết mạc và củng mạc tự thân trong tái tạo bề mặt nhãn cầu

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Nghiên cứu của Vastine et al. (1982) và các báo cáo lâm sàng về kỹ thuật ghép kết mạc tự thân (autologous conjunctival grafting) đã chứng minh hiệu quả trong việc tái tạo bề mặt nhãn cầu cho nhiều bệnh lý phức tạp. Phương pháp này tận dụng mô kết mạc lành với mạng lưới mạch máu và tế bào gốc nguyên vẹn để thay thế các vùng mô bị tổn thương, giúp giảm thiểu tình trạng co rút vạt thường gặp ở các kỹ thuật khác.

Chỉ định

Ghép kết mạc tự thân được chỉ định rộng rãi trong tái tạo sau cắt bỏ khối u, quặm do sẹo (cicatricial entropion), chấn thương nhiệt và hóa chất, cũng như lác do sẹo sau phẫu thuật. Kỹ thuật này đặc biệt quan trọng trong các trường hợp tổn thương nặng, nơi tế bào gốc kết mạc bị phá hủy hoàn toàn, chẳng hạn như nhiễm độc mitomycin hoặc chấn thương hóa chất nghiêm trọng. Mặc dù các lựa chọn thay thế như màng ối, niêm mạc miệng hoặc niêm mạc vòm miệng đã được sử dụng, kết mạc tự thân vẫn được coi là tiêu chuẩn vàng để đạt được kết quả thẩm mỹ và chức năng tự nhiên nhất.

Cân nhắc lý thuyết

Cơ chế của thủ thuật dựa trên việc sử dụng màng nhầy kết mạc không bị xáo trộn với các tế bào bề mặt và tế bào gốc còn nguyên vẹn. Sau khi ghép, phẫu thuật viên có thể theo dõi sự di cư của các tế bào bình thường qua bề mặt bất thường. Các vạt kết mạc mỏng tái tưới máu nhanh chóng, từ đó hạn chế kích thích gây xơ hóa dưới biểu mô và co rút vạt. Việc sử dụng kết mạc tự thân giúp giảm thiểu đáng kể tình trạng co rút vạt so với ghép niêm mạc miệng, vốn thiếu mạng lưới mạch máu và cần thời gian để tái tưới máu.

Kết quả phẫu thuật

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ tái phát mộng thịt2% đến 25% (tài liệu không nêu cỡ mẫu cụ thể)
Thời gian theo dõi không biến chứng17 năm (đối với kỹ thuật ghép kết mạc)
Biến chứng hoại tử củng mạcKhông báo cáo
Bình luận: Thông tin theo Vastine (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự vượt trội của ghép kết mạc tự thân so với việc sử dụng mitomycin-C hoặc xạ trị beta do nguy cơ hoại tử củng mạc và viêm củng mạc nhiễm trùng muộn. Cần lưu ý rằng việc thu thập mô từ mắt đối bên là cần thiết trong các trường hợp tổn thương một mắt nặng.

Kỹ thuật ghép kết mạc tự thân

Quy trình bắt đầu bằng việc cắt bỏ hoàn toàn mô xơ dưới biểu mô và giải phóng các dải dính để tạo độ sâu cho cùng đồ. Phẫu thuật viên sử dụng kính hiển vi phẫu thuật để kiểm soát giải phẫu. Vạt kết mạc được lấy từ kết mạc nhãn cầu phía trên của cùng mắt hoặc mắt đối bên. Sau khi lấy vạt, vị trí cho (donor site) được để hở và sẽ tự tái biểu mô hóa mà không cần đóng. Vạt được cố định bằng chỉ 10-0 nylon hoặc polyglactin 910. Sau phẫu thuật, vạt thường phù nề và vô mạch trong 3-5 ngày đầu, sau đó tái tưới máu và trở nên bình thường sau 2-3 tháng.

Ghép củng mạc tự thân trong tái tạo

Đối với các trường hợp hoại tử củng mạc do nhiễm độc mitomycin, việc ghép củng mạc tự thân kết hợp với ghép kết mạc đối bên đã được báo cáo thành công. Kỹ thuật này sử dụng vạt củng mạc tự thân (độ dày khoảng một nửa củng mạc) để lấp đầy khuyết hổng, sau đó phủ bằng vạt kết mạc tự thân để cung cấp tế bào gốc và hỗ trợ tái tưới máu. Kết quả cho thấy vạt củng mạc ổn định, mạch máu củng mạc nông tái thông và không ghi nhận biến chứng tại vị trí cho.

  • Luôn ưu tiên ghép kết mạc tự thân thay vì sử dụng các hóa chất gây độc bề mặt như mitomycin-C.
  • Sử dụng kính hiển vi phẫu thuật để đảm bảo cắt bỏ triệt để mô xơ và bảo tồn tế bào gốc.
  • Vị trí cho kết mạc không cần đóng và có thể tái sử dụng nếu cần thiết.
  • Theo dõi sát tình trạng tái tưới máu của vạt trong 2 tuần đầu sau phẫu thuật.
  • Sử dụng kháng sinh và corticosteroid tại chỗ sau phẫu thuật, giảm liều dần tùy theo phản ứng viêm.

Tài liệu tham khảo:

Vastine DW, 2009, Autologous conjunctival and scleral grafts, Corneal Surgery, 253-260.

Xem thêm