Giá trị lâm sàng và hiệu quả chi phí của hình ảnh góc siêu rộng trong chẩn đoán bệnh lý võng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
3.11.26
Last Updated

Trong bài giảng IC87 tại Hội thảo Nhãn khoa Toàn Ấn (AIOC 2026), Dr. R. Unnikrishnan Nair (Chủ tịch Hệ thống Bệnh viện Mắt Chaitanya, Kerala) đã trình bày đánh giá toàn diện về giá trị lâm sàng và hiệu quả chi phí của hệ thống chẩn đoán hình ảnh góc siêu rộng (ultra-widefield - UWF) trong thực hành võng mạc quy chuẩn. Bài tổng quan so sánh 3 phương thức chẩn đoán chính: chụp ảnh màu võng mạc, chụp mạch huỳnh quang huỳnh quang/indocyanine green (FFA/ICGA) và chụp cắt lớp vi tính mạch máu võng mạc (OCT angiography - OCTA).

Vai trò của chụp ảnh võng mạc góc rộng và siêu rộng

Chụp ảnh võng mạc màu là công cụ cơ bản và thiết yếu cho mọi bác sĩ chuyên khoa dịch kính võng mạc. Việc lưu trữ hồ sơ hình ảnh đóng vai trò quyết định trong việc hội chẩn chuyển tuyến, đưa ra quyết định điều trị, theo dõi tiến triển bệnh và cung cấp bằng chứng pháp lý y khoa. Chụp ảnh góc rộng (widefield photography) là quy trình nhanh chóng tại phòng khám để đánh giá cực sau (posterior pole). Tuy nhiên, nếu muốn ghép nhiều hình ảnh (montage), kỹ thuật này trở nên tốn thời gian. Ngược lại, chụp ảnh góc siêu rộng (UWF photography) cung cấp hình ảnh toàn cảnh chỉ trong một lần chụp (one-shot), giúp đánh giá mối tương quan giữa cực sau và chu biên võng mạc. UWF có giá trị đặc biệt cao trong các bệnh lý viêm màng bồ đào và nhãn nhi. Nhiều tổn thương lâm sàng được ghi nhận rõ ràng trên ảnh UWF như u xương màng mạch (choroidal osteoma), nhiễm脂 huyết võng mạc (lipemia retinalis), u nguyên bào võng mạc thoái triển (regressed retinoblastoma), mép rách võng mạc khổng lồ (giant retinal tear - GRT), chấn động võng mạc (commotio retinae), khuyết màng mạch võng mạc (coloboma), tăng sinh xơ mạch kèm thiếu máu chu biên nặng, tinh thể trong viêm màng bồ đào, u hắc mạc đã áp bức xạ (choroidal melanoma post-plaque therapy) cũng như các tổn thương thoái hóa chu biên như thoái hóa mạng (lattices) và lỗ rách võng mạc.

Huỳnh quang nhãn đồ góc siêu rộng trong bệnh lý mạch máu và viêm màng bồ đào

Chụp mạch huỳnh quang góc siêu rộng (UWF FFA/ICGA) cung cấp khả năng chẩn đoán chính xác các bệnh lý mạch máu chu biên chỉ trong một lần chụp, đặc biệt là xác định diện tích vùng không tưới máu mao mạch (capillary non-perfusion - CNP) và tân mạch (neovascularization - NV). Trong bệnh tắc tĩnh mạch võng mạc (BRVO/CRVO), UWF FFA hiển thị rõ vị trí mạch máu bị tắc, các vòng tuần hoàn phụ (collaterals) và vùng CNP chu biên. Đối với bệnh mạch màng mạch dạng polyp (PCV) và bệnh màng mạch võng mạc xuất huyết xuất tiết chu biên (PEHCR), UWF ICGA cho phép quan sát rõ các giãn mạch màng mạch, nối thông tĩnh mạch xoáy, mạng lưới mạch nhánh (BVN) và các nốt polyp. Trong bệnh lý viêm màng bồ đào, UWF FFA phát hiện ngấm thuốc thành mạch chu biên ở giai đoạn sớm của viêm màng bồ đào trung gian, nhận biết tái phát trong hội chứng Behçet và phát hiện hình ảnh ngấm thuốc dạng lá da lươn (fern pattern) điển hình cho tình trạng viêm mao mạch lan tỏa trong viêm mạch máu nhỏ. Đối với nhãn nhi, UWF FFA hỗ trợ chẩn đoán biến đổi mạch máu trong các trường hợp sốt chưa rõ nguyên nhân và đánh giá sau laser trong bệnh Coats.

Chụp cắt lớp vi tính võng mạc mạch máu góc siêu rộng

Hệ thống chụp cắt lớp vi tính mạch máu góc siêu rộng (UWF OCTA) mở ra bước tiến mới với khả năng quét diện tích rộng lên tới 29 mm. Bằng cách sử dụng lát cắt diện giao diện dịch kính - võng mạc (vitreoretinal interface slab), bác sĩ có thể phát hiện các tổn thương tân mạch nhô ra khỏi bề mặt võng mạc vào trong dịch kính ngay ở giai đoạn rất sớm trong lần khám đầu tiên của bệnh nhân. UWF OCTA ghi nhận chính xác các vùng sẹo thoái hóa sau laser quang đông, đo đạc mật độ mạch máu (vascular density) và tích hợp các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để theo dõi tiến triển. So với chụp mạch bơm thuốc huỳnh quang truyền thống, UWF OCTA có ưu điểm là kỹ thuật không xâm nhập, phân giải theo chiều sâu (depth-resolved), phân giải theo thời gian (time-resolved), tính lặp lại cao, không bị che khuất ranh giới tổn thương và dựng ảnh en face màng mạch màng mạch cực tốt trong các bệnh lý phổ màng mạch dày (pachychoroid).

Chỉ số thiếu máu võng mạc và phân tầng nguy cơ lâm sàng

Trước đây, các nghiên cứu kinh điển về tắc tĩnh mạch võng mạc thường chỉ đánh giá vùng thiếu máu ở mức 5 đến 10 diện tích đĩa thị (disc areas). Tuy nhiên, dữ liệu trên UWF angiography cho thấy diện tích thiếu máu trung bình thực tế lên tới 36 disc areas và mức kỷ lục ghi nhận được lên tới 141 disc areas. Việc lượng hóa này dẫn đến khái niệm Chỉ số thiếu máu võng mạc (Ischemic Index - ISI), định nghĩa là tỷ lệ phần trăm giữa diện tích thiếu máu và tổng diện tích võng mạc. Chỉ số ISI đóng vai trò cốt lõi trong phân tầng nguy cơ lâm sàng:

Chỉ số / Thông số lâm sàngKết quả theo tài liệu
Phạm vi diện tích quét OCTA góc siêu rộng29 mm, ghi nhận trên máy OCTA góc siêu rộng
Diện tích thiếu máu võng mạc trung bình trên UWF FA36 disc areas, ghi nhận trên chụp mạch góc siêu rộng (so với 5-10 disc areas trong các nghiên cứu kinh điển)
Diện tích thiếu máu võng mạc tối đa ghi nhận141 disc areas, mức kỷ lục tối đa trong dãy số liệu
Ngưỡng chỉ số ISI tiên lượng tân mạch (NVE)> 75%, liên quan trực tiếp đến nguy cơ cao xuất hiện tân mạch võng mạc
Ngưỡng chỉ số ISI sau điều trị tiên lượng thoái triển phù hoàng điểm> 10%, liên quan đến tỷ lệ rút phù hoàng điểm và cải thiện thị lực cao hơn

Thiếu máu tưới máu mao mạch chu biên có mối tương quan thuận trực tiếp với mức độ nghiêm trọng của phù hoàng điểm (macular edema) và tương quan nghịch với thị lực. Nhờ xác định chính xác vị trí thiếu máu trên UWF, chiến lược điều trị chuyển từ quang đông toàn bộ võng mạc (PRP) diện rộng sang laser nhắm mục tiêu (targeted laser photocoagulation) vào đúng vùng thiếu máu chu biên, giúp bảo tồn tối đa mô võng mạc lành.

Bình luận: Báo cáo của Dr. R. Unnikrishnan Nair phản ánh xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ từ chụp ảnh cực sau truyền thống sang chẩn đoán góc siêu rộng trong thực hành dịch kính võng mạc hiện đại. Việc phát hiện tân mạch sớm trên vitreo-retinal interface slab bằng UWF OCTA giúp can thiệp trước khi có biến chứng xuất huyết dịch kính. Tuy nhiên, rào cản chi phí đầu tư thiết bị UWF OCTA vẫn là một yếu tố cân nhắc tại các trung tâm quy mô nhỏ. Chụp ảnh màu võng mạc vẫn là công cụ bắt buộc tối thiểu, trong khi UWF OCTA đang từng bước thay thế chụp mạch huỳnh quang bơm thuốc nhờ tính an toàn và độ phân giải theo chiều sâu vượt trội.

Các thay đổi trong thực hành lâm sàng

  • Trang bị tối thiểu hệ thống chụp ảnh màu võng mạc góc rộng/siêu rộng cho mọi phòng khám chuyên khoa võng mạc để phục vụ lưu trữ hồ sơ và hội chẩn.
  • Sử dụng lát cắt diện giao diện dịch kính - võng mạc (vitreo-retinal interface slab) trên UWF OCTA để chủ động tầm soát tân mạch sớm ở bệnh nhân đái tháo đường và tắc tĩnh mạch võng mạc ngay lần khám đầu tiên.
  • Tính toán chỉ số thiếu máu võng mạc (ISI): nếu ISI > 75%, cần theo dõi sát nguy cơ bùng phát tân mạch chu biên (NVE).
  • Chuyển đổi chiến lược can thiệp từ laser PRP đại trà sang laser quang đông nhắm mục tiêu (targeted laser) vào chính xác các vùng CNP chu biên được xác định trên UWF.
  • Ưu tiên chỉ định UWF OCTA không xâm nhập cho các bệnh lý màng mạch dày (pachychoroid) và bệnh nhân có cơ địa dị ứng thuốc phản quang.

Tài liệu tham khảo:

Dr. R. Unnikrishnan Nair, 2026, Widefield Imaging Worth the Cost for Routine Retina Care, AIOC 2026 IC87, aioseditorproceedings, Video ID: rJgBJNyb9-w

Xem thêm