Giải phẫu kết mạc và sinh lý màng phim nước mắt: Cơ chế bệnh sinh khô mắt

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Tài liệu chương sách của Leyngold và Chuck (2009) tổng quan về cấu trúc kết mạc, chức năng màng phim nước mắt và cơ chế bệnh sinh của bệnh khô mắt (keratoconjunctivitis sicca - KCS). Màng phim nước mắt tiền nhãn cầu (preocular tear film) đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì bề mặt nhãn cầu khỏe mạnh, với độ dày tổng cộng khoảng 7 μm, bao gồm ba lớp: lipid, nước và mucin.

Giải phẫu, cấu trúc và chức năng kết mạc

Kết mạc là màng nhầy mỏng, trong suốt bao phủ phần trước củng mạc và mặt trong mi mắt, được chia thành kết mạc mi, kết mạc nhãn cầu và các cùng đồ. Kết mạc mi gồm phần sụn và phần ổ mắt, trong đó phần sụn bám chặt vào sụn mi. Kết mạc nhãn cầu có các nếp gấp giúp tăng diện tích bề mặt cho bài tiết. Các cấu trúc chuyên biệt bao gồm nếp bán nguyệt (plica semilunaris) và cục lệ (lacrimal caruncle). Biểu mô kết mạc là biểu mô trụ giả tầng và biểu mô lát tầng không sừng hóa, chứa các tế bào đài (goblet cells) tiết nhầy, đặc biệt tập trung ở nếp bán nguyệt và cùng đồ. Ngoài ra, các tuyến phụ như tuyến Krause và Wolfring đóng góp vào thành phần nước của màng phim nước mắt. Lớp đệm (substantia propria) chứa mô liên kết xơ mạch, nguyên bào sợi và tế bào viêm. Kết mạc có mạng lưới mạch máu phong phú và được chi phối bởi thần kinh cảm giác từ nhánh của dây thần kinh V (CN V) và thần kinh mi dài.

Cấu trúc và chức năng màng phim nước mắt

Màng phim nước mắt cung cấp bề mặt khúc xạ quan trọng, giúp làm phẳng các chỗ lõm vi thể trên bề mặt giác mạc (reticulations). Lớp lipid ngoài cùng (khoảng 20 tuyến meibomian mỗi mi) giúp ngăn chặn sự bay hơi và ngăn nhiễm bẩn từ chất tiết tuyến bã. Lớp nước trung gian chiếm gần 90% độ dày màng phim, được tiết với tốc độ khoảng 1,2 μL/phút. Lớp mucin trong cùng (khoảng 0,5 μm) bao gồm glycocalyx và lớp nhầy lỏng lẻo do tế bào đài tiết ra, giúp ổn định lớp nước. Sự chớp mắt đóng vai trò quan trọng trong việc phân phối đều màng phim nước mắt. Sự thiếu hụt hoặc bất thường trong bất kỳ thành phần nào đều có thể dẫn đến bệnh lý bề mặt nhãn cầu.

Bệnh lý màng phim nước mắt

Khô mắt (dry eye) ảnh hưởng đến 15% người từ 65 tuổi trở lên. Theo phân loại của National Eye Institute, khô mắt chia thành hai nhóm chính: thiếu hụt nước (aqueous tear-deficient) và bay hơi (evaporative). Khô mắt do thiếu hụt nước (KCS) thường gặp ở phụ nữ, bệnh nhân mắc bệnh tự miễn (như hội chứng Sjogren) hoặc suy giảm androgen. Triệu chứng bao gồm cảm giác dị vật, nóng rát và đau bề mặt nhãn cầu. Các dấu hiệu lâm sàng gồm giảm chiều cao hồ lệ, thời gian vỡ phim nước mắt (tear breakup time) dưới 5 giây và nhuộm bề mặt nhãn cầu bằng fluorescein, rose bengal hoặc lissamine green. Khô mắt do bay hơi thường liên quan đến rối loạn chức năng tuyến meibomian, bất thường kết mạc hoặc khiếm khuyết đóng mi.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ dày màng phim nước mắt7 μm
Tốc độ tiết nước mắt1,2 μL/phút
Độ dày lớp mucin0,5 μm
Tỷ lệ khô mắt ở người >= 65 tuổilên đến 15%
Thời gian vỡ phim nước mắt (TBUT) trong KCSdưới 5 giây
Số lượng tuyến meibomian mỗi mikhoảng 20 tuyến
Bình luận: Thông tin theo Leyngold & Chuck (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh vai trò của androgen trong việc duy trì chức năng tuyến meibomian và tuyến lệ, đây là một điểm quan trọng trong quản lý khô mắt ở bệnh nhân mãn kinh hoặc suy giảm nội tiết. Cần lưu ý rằng cơ chế viêm được coi là trung tâm của bệnh sinh khô mắt, dẫn đến vòng xoắn bệnh lý giữa tổn thương bề mặt và giảm tiết nước mắt phản xạ.

Các điểm thực hành lâm sàng:

  • Đánh giá kỹ chức năng chớp mắt và sự toàn vẹn của bờ mi ở bệnh nhân khô mắt.
  • Sử dụng các thuốc nhuộm bề mặt (fluorescein, rose bengal, lissamine green) để chẩn đoán xác định KCS.
  • Cân nhắc yếu tố nội tiết (androgen) ở bệnh nhân khô mắt dai dẳng, đặc biệt là phụ nữ sau mãn kinh.
  • Điều trị sớm viêm bề mặt nhãn cầu để ngăn ngừa biến chứng như viêm giác mạc dạng sợi hoặc loét giác mạc.
  • Nhận diện các bệnh lý hệ thống (Sjogren, viêm khớp dạng thấp) có thể là nguyên nhân gây khô mắt thứ phát.

Tài liệu tham khảo:

Leyngold IM, Chuck RS, 2009, Conjunctiva and tear film, Corneal Surgery: Theory, Technique, and Tissue, 3rd edn, Mosby, trang 17-23.

Xem thêm