Ghép giác mạc đã trải qua nhiều thay đổi kể từ khi Zirm thực hiện ca ghép xuyên tâm thành công đầu tiên vào năm 1905. Mặc dù các kỹ thuật phẫu thuật, dụng cụ và vật liệu khâu đã cải thiện đáng kể, biến chứng thải ghép miễn dịch vẫn là nguyên nhân phổ biến nhất gây thất bại mảnh ghép hiện nay (Weston, 2009).
Miễn dịch học cơ bản trong ghép mô
Khi một cơ thể nhận mô ghép đồng loài (allograft), hệ thống miễn dịch nhận diện mô đó là "không phải bản thân" (non-self) nếu người cho và người nhận không đồng nhất về mặt di truyền. Phản ứng thải ghép liên quan đến sự hình thành các kháng thể và tế bào lympho đặc hiệu. Các kháng nguyên tế bào gây ra phản ứng này được xác định bởi phức hợp hòa hợp mô chủ yếu (Major Histocompatibility Complex - MHC), ở người được gọi là các gen kháng nguyên bạch cầu người (Human Leukocyte Antigens - HLA). Hệ thống HLA là một họ gen đa gen bao gồm hơn 10 locus nằm trên nhánh ngắn của nhiễm sắc thể số 6. HLA Class I (HLA-A, HLA-B, HLA-C) có mặt trên hầu hết các tế bào có nhân, trong khi HLA Class II (HLA-DP, HLA-DQ, HLA-DR) chỉ biểu hiện trên các tế bào miễn dịch như tế bào B, tế bào đơn nhân, đại thực bào và tế bào trình diện kháng nguyên.
Miễn dịch học của ghép giác mạc
Giác mạc đại diện cho một trường hợp độc đáo về mặt miễn dịch học, được mô tả bằng thuật ngữ "đặc quyền miễn dịch" (immune privilege). Điều này chủ yếu do thiếu nguồn cung cấp mạch máu trực tiếp và không có các kênh bạch huyết trong giác mạc, làm trì hoãn cả cung hướng tâm và cung ly tâm của phản ứng miễn dịch. Ngoài ra, sự lệch hướng miễn dịch liên quan đến tiền phòng (Anterior Chamber-Associated Immune Deviation - ACAID) và sự thiếu hụt các tế bào trình diện kháng nguyên (tế bào Langerhans) ở giác mạc trung tâm cũng đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, tỷ lệ thải ghép vẫn xảy ra, dao động từ 10% đến 20% theo hầu hết các tác giả, mặc dù các báo cáo sớm ghi nhận tỷ lệ cao tới 60%.
Nghiên cứu về tương hợp HLA
Việc tương hợp mô cho ghép giác mạc được đề xuất dựa trên kết quả tích cực từ ghép thận. Nghiên cứu Collaborative Cornea Transplantation Study (CCTS) là một nghiên cứu tiền cứu mù đôi quy mô lớn nhằm làm rõ liệu định nhóm mô có lợi ích trong ghép giác mạc nguy cơ cao hay không. Kết quả cho thấy ở thời điểm 3 năm, tỷ lệ thải ghép và sống sót của mảnh ghép tương tự nhau giữa các nhóm tương hợp HLA cao và thấp. Một giả thuyết được đưa ra là phác đồ steroid mạnh sau phẫu thuật đã làm mất đi lợi ích của việc tương hợp mô. Các nghiên cứu sau này như của Borderie et al. trên 100 ca ghép trong 5 năm cũng không tìm thấy ảnh hưởng của kháng thể kháng mô đệm giác mạc đặc hiệu người cho đối với tỷ lệ thải ghép.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thải ghép sớm | 60%, tài liệu không nêu cỡ mẫu |
| Tỷ lệ thải ghép hiện nay | 10-20%, tài liệu không nêu cỡ mẫu |
| Nghiên cứu CCTS | 2777 ca ghép, nghiên cứu tiền cứu mù đôi |
| Nghiên cứu Borderie et al. | 100 ca ghép, theo dõi 5 năm |
| Tỷ lệ sống sót ghép (Reinhard et al.) | 92% ở nhóm tương hợp HLA-A, B, DR so với 66% ở nhóm không tương hợp, 400 ca |
Bình luận: Thông tin theo Weston (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về tương hợp HLA trong ghép giác mạc vẫn còn nhiều tranh cãi do sự khác biệt về quần thể, kỹ thuật định nhóm (serology so với DNA) và phác đồ ức chế miễn dịch. Việc áp dụng HLAMatchmaker dựa trên triplet amino acid là một hướng đi mới tiềm năng để giảm thời gian chờ đợi.
Thực hành hiện tại và xu hướng tương lai
Tại Hoa Kỳ, định nhóm mô không được thực hiện thường quy cho ghép giác mạc do CCTS không cho thấy lợi ích và hệ thống bảo quản mô lỏng chỉ kéo dài 7-10 ngày. Ngược lại, ở Châu Âu, khoảng 50% ngân hàng mắt thực hiện tương hợp mô thường quy nhờ sử dụng phương pháp nuôi cấy cơ quan (organ culture) giúp duy trì giác mạc tới 4 tuần. Xu hướng tương lai tập trung vào việc sử dụng các thuật toán như HLAMatchmaker để xác định các cặp tương hợp chấp nhận được, giúp giảm thời gian chờ đợi cho bệnh nhân.
- Cân nhắc tương hợp HLA cho các trường hợp ghép giác mạc nguy cơ cao có tiền sử thải ghép nhiều lần.
- Sử dụng các phương pháp định nhóm DNA thay vì huyết thanh học để tăng độ chính xác.
- Tận dụng các thuật toán tương hợp amino acid (như HLAMatchmaker) để mở rộng nguồn hiến tặng phù hợp.
- Theo dõi sát sao các bệnh nhân có nguy cơ thải ghép cao bất kể tình trạng tương hợp HLA.
- Cá thể hóa phác đồ ức chế miễn dịch dựa trên nguy cơ thải ghép của từng bệnh nhân.
Tài liệu tham khảo:
Weston, B. C., 2009, Chapter 34: Tissue typing and matching, Corneal Surgery, 301-304.