Giới thiệu
Việc theo dõi phản ứng của mắt với kính tiếp xúc (contact lens) đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cấu trúc và chức năng bình thường của nhãn cầu trước. Tài liệu này (Lawrenson, 2018) cung cấp tổng quan về giải phẫu giác mạc, kết mạc, mi mắt và hệ thống lệ, vốn là nền tảng để đánh giá các thay đổi sinh lý và bệnh lý trong thực hành lâm sàng.
Giác mạc
Giác mạc đóng vai trò là lớp vỏ sợi bảo vệ và cung cấp khoảng hai phần ba công suất khúc xạ của mắt. Về mặt giải phẫu đại thể, giác mạc có hình elip với diện tích bề mặt 1,1 cm2. Độ dày trung tâm là 0,54 mm, trong khi vùng ngoại vi dày hơn từ 11% đến 19%. Về mặt vi thể, giác mạc gồm năm lớp: biểu mô, lớp Bowman, nhu mô, màng Descemet và nội mô. Lớp nhu mô chiếm 90% độ dày giác mạc, được cấu tạo từ các sợi collagen sắp xếp đều đặn, điều này là tiên quyết cho sự trong suốt. Các tế bào keratocyte nằm giữa các lá sợi collagen giúp duy trì ma trận ngoại bào. Nội mô là lớp tế bào đơn nhân có khả năng phân bào hạn chế, với mật độ tế bào trung bình ở trẻ sơ sinh là 4500 tế bào/mm2, giảm dần theo tuổi tác.
Thần kinh giác mạc
Giác mạc là mô bề mặt được phân bố thần kinh phong phú nhất trong cơ thể, chủ yếu từ nhánh mũi mi của dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve). Các sợi thần kinh đi vào giác mạc ở mức giữa nhu mô, sau đó mất bao myelin và tạo thành mạng lưới plexiform ở một phần ba trước của nhu mô. Mật độ đầu tận cùng thần kinh cao nhất ở trung tâm, khoảng 600 đầu tận cùng/mm2. Các sợi thần kinh này không chỉ đảm nhận chức năng cảm giác (đau, phản xạ chớp mắt) mà còn có vai trò dinh dưỡng (trophic function) quan trọng cho biểu mô.
Chuyển hóa giác mạc
Giác mạc là mô không mạch máu, do đó phụ thuộc vào nguồn cung cấp oxy và chất dinh dưỡng từ màng nước mắt, thủy dịch và mạch máu quanh rìa. Trong điều kiện mở mắt, oxy chủ yếu khuếch tán từ khí quyển qua màng nước mắt. Chuyển hóa năng lượng chủ yếu thông qua quá trình oxy hóa carbohydrate, trong đó đường phân kỵ khí chiếm 85%. Sự tích tụ lactate trong điều kiện thiếu oxy (ví dụ khi đeo kính tiếp xúc) có thể gây phù nhu mô do tăng tải thẩm thấu.
Kiểm soát độ ẩm giác mạc
Độ ẩm giác mạc được duy trì ở mức khoảng 78%. Nội mô giác mạc đóng vai trò then chốt thông qua cơ chế bơm ion chủ động, chủ yếu là bơm bicarbonate, để cân bằng áp lực trương nở của nhu mô. Các mối nối chặt (tight junctions) giữa các tế bào nội mô tạo ra hàng rào ngăn cản sự xâm nhập tự do của các phân tử từ thủy dịch.
Lành vết thương biểu mô giác mạc
Quá trình lành vết thương biểu mô diễn ra qua ba giai đoạn: di cư tế bào, tăng sinh tế bào và biệt hóa. Các tế bào gốc tại vùng rìa (limbus) đóng vai trò quan trọng trong việc thay thế biểu mô. Quá trình này được điều phối bởi các yếu tố tăng trưởng và tương tác giữa biểu mô và nhu mô.
Phụ nhãn cầu
Phụ nhãn cầu bao gồm mi mắt, kết mạc và hệ thống lệ, có chức năng bảo vệ và duy trì màng nước mắt. Mi mắt có chiều dài khe mi khoảng 30–31 mm và chiều cao 10–11 mm. Các tuyến Meibomian trong sụn mi tiết ra lipid giúp ổn định màng nước mắt. Kết mạc là màng nhầy trong suốt, được chia thành các vùng: bờ, sụn, ổ mắt, nhãn cầu và rìa. Hệ thống lệ bao gồm tuyến lệ chính và các tuyến lệ phụ, chịu trách nhiệm sản xuất thành phần nước của màng nước mắt.
Màng nước mắt trước giác mạc
Màng nước mắt là chất lỏng phức tạp gồm ba lớp: lipid (từ tuyến Meibomian), nước (từ tuyến lệ) và mucin (từ tế bào goblet). Màng nước mắt có vai trò quang học, bảo vệ và bôi trơn. Tốc độ sản xuất nước mắt không kích thích là 1–2 μl/phút và có thể tăng lên >100 μl/phút khi được kích thích. Các protein như lysozyme, lactoferrin và IgA đóng vai trò quan trọng trong hệ thống miễn dịch tại chỗ của bề mặt nhãn cầu.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Diện tích giác mạc | 1,1 cm2 |
| Đường kính ngang giác mạc | 11,8 mm |
| Độ dày trung tâm giác mạc | 0,54 mm |
| Mật độ tế bào nội mô sơ sinh | 4500 tế bào/mm2 |
| Tốc độ sản xuất nước mắt không kích thích | 1–2 μl/min |
| pH màng nước mắt | 7,45 |
Bình luận: Thông tin theo Lawrenson, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các số liệu về giải phẫu và sinh lý học nhãn cầu trước là dữ liệu nền tảng. Cần lưu ý rằng các giá trị sinh lý như độ dày giác mạc hay mật độ tế bào nội mô có thể thay đổi tùy theo phương pháp đo và quần thể nghiên cứu. Hạn chế của tài liệu là tổng quan về các mô hình cấu trúc màng nước mắt vẫn đang tiếp tục được cập nhật bởi các nghiên cứu mới hơn.
- Đánh giá mật độ tế bào nội mô bằng kính hiển vi nội mô (specular microscopy) trước khi phẫu thuật nội nhãn.
- Kiểm tra chức năng tuyến Meibomian ở bệnh nhân có triệu chứng khô mắt.
- Đánh giá sự ổn định của màng nước mắt thông qua thời gian vỡ màng nước mắt (TBUT).
- Lưu ý vai trò của các yếu tố tăng trưởng trong việc quản lý các vết loét biểu mô giác mạc dai dẳng.
- Cân nhắc ảnh hưởng của việc đeo kính tiếp xúc đến nồng độ oxy giác mạc và nguy cơ phù nhu mô.
Tài liệu tham khảo:
John G. Lawrenson, 2018, Anterior Eye, Contact Lens Practice, Elsevier, 10-27.