Kỹ thuật chế tạo kính tiếp xúc mềm và kiểm soát chất lượng trên bề mặt nhãn cầu

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Theo giáo sư Nathan Efron (2018) trong chuyên khảo Contact Lens Practice, ba kỹ thuật nền tảng trong sản xuất kính tiếp xúc mềm bao gồm tiện gọt (lathe cutting), quay ly tâm (spin casting) và đúc khuôn (cast moulding). Việc lựa chọn công nghệ quyết định trực tiếp đến hình thái mép bờ, độ nhẵn vi thể và độ tái lặp thông số quang học của kính trên mắt người bệnh.

Giới thiệu và mục tiêu kỹ thuật chế tạo kính tiếp xúc mềm

Kính tiếp xúc mềm là thiết bị y tế đặt trực tiếp lên bề mặt giác mạc và kết mạc nhạy cảm, đòi hỏi chất lượng gia công cơ học và quang học phải đạt độ chính xác tối đa để hiệu chỉnh tật khúc xạ. Đồng thời, các nhà sản xuất phải tối ưu hóa chi phí để cung ứng sản phẩm trên diện rộng với giá thành tiếp cận được cho người dùng. Điều này dẫn đến sự đơn giản hóa một số thông số hình học nhằm thích ứng với quy trình sản xuất công nghiệp khối lượng lớn. Mục tiêu cốt lõi của công nghệ chế tạo là tạo ra thành phẩm an toàn, có khả năng dự đoán trước và duy trì tính đồng nhất qua các lô xuất xưởng.

Kỹ thuật tiện gọt (Lathe cutting)

Phương pháp tiện gọt sử dụng máy tiện chuyên dụng để cắt phôi vật liệu polyme khô không ngậm nước (xerogel) thành hình dạng mong muốn, sau đó hydrate hóa để tạo thành kính tiếp xúc mềm hoàn chỉnh. Phôi xerogel ban đầu được cung cấp dưới dạng thỏi hình trụ đường kính khoảng 16 mm, dài 400 mm, sau đó được cắt ngang thành từng cúc bấm (buttons) dày khoảng 10 mm, hoặc đúc sẵn dạng cúc bấm theo kích thước chuẩn công nghiệp. Phôi cúc được kẹp vào ống kẹp collet và quay với tốc độ cao từ 8.000–12.000 vòng/phút (rpm). Đầu dao kim cương cắt bề mặt sau của kính, tiếp theo dao kim cương thứ hai tiến vào từ bên cạnh để cắt đường kính ngoài.

Các máy tiện hiện đại có khả năng cắt bề mặt xerogel đạt độ nhẵn với dung sai từ 8–15 nm, giúp loại bỏ công đoạn đánh bóng bề mặt và giữ được sự đồng nhất quang học cao. Sau khi tiện mặt sau, phôi được gắn sang máy tiện mặt trước bằng sáp có nhiệt độ nóng chảy thấp. Quá trình gắn phôi bắt buộc phải đồng tâm tuyệt đối để tránh tạo lăng kính ngoài ý muốn (unwanted prism). Đầu dao kim cương tiếp tục tiện bề mặt trước đạt độ dày tâm định trước. Kính khô sau khi đo đạc thông số được hydrate hóa trong nước muối sinh lý không bảo quản để trương nở hoàn toàn và chiết xuất các tạp chất chưa polyme hóa. Cuối cùng, kính được đóng lọ thủy tinh chứa nước muối sinh lý và tiệt trùng bằng nồi hấp autoclave ở nhiệt độ 120°C trong tối thiểu 15–20 phút. Nhược điểm chính của tiện gọt là chi phí cao, tốn nhân lực, thường chỉ áp dụng cho các đơn đặt hàng riêng biệt, kính dải thông số cực trị, kính mềm hiệu chỉnh quang sai cho giác mạc chóp (keratoconus) hoặc kính loạn thị có độ trụ cao.

Kỹ thuật quay ly tâm (Spin casting)

Phương pháp quay ly tâm sử dụng khuôn kim loại lồi (male insert) bằng thép không gỉ được tiện vi mô để dập vào nhựa polypropylene hoặc polyvinyl chloride (PVC) nóng chảy, tạo thành khuôn nhựa lõm (female mould). Nhóm khuôn kim loại thường từ 8 đến 12 đầu dập hoạt động đồng thời để tạo hàng loạt khuôn nhựa. Quy trình này đòi hỏi kiểm soát bụi nghiêm ngặt trong phòng sạch (thường đạt tiêu chuẩn Class 100K) vì đây là hệ thống khuôn mở.

Monomer dạng lỏng được định liều chính xác vào khuôn lõm đang quay quanh trục trung tâm. Quá trình quay diễn ra trong môi trường kiểm soát khí nitơ hoặc môi trường thiếu oxy, nhằm ngăn oxy không khí bắt giữ chất khơi mào làm ức chế phản ứng polyme hóa. Hình dáng mặt sau của kính được kiểm soát bởi sự cân bằng giữa lực ly tâm, sức căng bề mặt giữa polyme và khuôn, cùng với trọng lực; tốc độ quay càng cao thì khối lượng polyme bị dồn ra ngoại vi càng nhiều, tạo nên độ âm tính càng lớn (more negative lens power). Quá trình polyme hóa được kích hoạt bằng bức xạ tia cực tím (UV) hoặc nhiệt. Sau khi đóng rắn, khuôn được tách bỏ hoặc một số dây chuyền cho hydrate hóa trực tiếp trong khuôn nhựa ban đầu để tối ưu hóa chi phí sản xuất kính dùng 1 ngày.

Kỹ thuật đúc khuôn (Cast moulding)

Đúc khuôn là công nghệ thống trị hiện nay trong sản xuất kính tiếp xúc mềm khối lượng lớn, đặc biệt là kính thay thế định kỳ và dùng một lần hàng ngày. Kỹ thuật này sử dụng cặp khuôn nhựa polypropylene đối ứng gồm khuôn đực (male mould) định hình mặt sau và khuôn cái (female mould) định hình mặt trước. Các khuôn kim loại mẹ có thể chế tạo hàng trăm nghìn khuôn nhựa, và các máy ép khuôn hiện đại có thể tích hợp tới 36 khoang (cavities) gồm 18 khuôn đực và 18 khuôn cái trong một đế khuôn.

Monomer lỏng được nạp vào khuôn cái, khuôn đực trong suốt với tia UV được lắp ghép lên trên và kẹp chặt dưới áp lực chính xác. Phần polyme dư thừa (flash) bị ép tràn ra ngoài mép trong khi rìa mép kính được tạo hình nguyên vẹn. Quá trình đóng rắn (curing) diễn ra dưới tác động của tia UV, bức xạ nhiệt hoặc kết hợp cả hai. Sau khi tách khuôn, thấu kính khô được hydrate hóa trong nước muối, kiểm tra chất lượng bằng kính hiển vi hoặc hệ thống phân tích hình ảnh kỹ thuật số tự động, đóng gói vào vỉ nhựa (blister packs), hàn màng nhôm bảo vệ, dán nhãn và hấp tiệt trùng autoclave.

Chỉ số/Thông số kỹ thuậtDữ liệu theo tài liệu
Dung sai bề mặt máy tiện hiện đại8–15 nm, không cần đánh bóng bổ sung
Tốc độ quay trục máy tiện (Collet speed)8.000–12.000 rpm, quay quanh trục trung tâm
Quy cách phôi thỏi khô (Xerogel rod)Đường kính 16 mm, chiều dài 400 mm
Quy cách phôi cúc khô (Xerogel button)Độ dày khoảng 10 mm, cắt trực tiếp từ phôi thỏi
Điều kiện tiệt trùng thành phẩmHấp autoclave ở nhiệt độ 120°C trong tối thiểu 15–20 phút
Môi trường phòng sạch đúc khuôn ly tâmTiêu chuẩn kiểm soát mức Class 100K
Số khoang trong một đế máy đúc khuônLên đến 36 khoang (18 khuôn đực và 18 khuôn cái)

Độ lặp lại và kiểm soát chất lượng kính sản xuất hàng loạt

Nghiên cứu của Young và cộng sự (1999) trên 24 kính ở 3 mức công suất (−1.00 D, −3.00 D và −6.00 D) của 8 nhãn hiệu kính mềm cầu thay thường xuyên ghi nhận công suất thực tế trung bình hơi cao hơn công suất ghi trên nhãn nhưng đều nằm trong khoảng dung sai cho phép; độ lặp lại giảm dần ở các mức độ tụ cao. Efron và cộng sự (1999) đánh giá 450 kính tiếp xúc mềm dùng 1 ngày có độ tụ −3.00 D thuộc 3 nhãn hàng cũng xác nhận độ chính xác cao và nằm trong giới hạn chấp nhận được trên lâm sàng.

Efron và Veys (1992) quan sát kính mềm thế hệ đầu dưới độ phóng đại 17× bằng máy phân tích Optimec JFC và thiết lập hệ thống phân loại khiếm khuyết gồm hai nhóm lớn: khiếm khuyết bờ mép (edge defects) và khiếm khuyết thân kính (non-edge defects). Dưới kính hiển vi điện tử quét (SEM) và kính hiển vi lực nguyên tử (AFM), nghiên cứu của Maldonado-Codina và Efron (2005) trên 5 loại kính hydrogel chỉ ra kính tiện gọt có nhiều dấu vết cắt/đánh bóng và bề mặt thô ráp hơn kính đúc khuôn; tuy nhiên kính đúc khuôn lại có xu hướng bám dính hơn do thoái hóa bề mặt hoặc ảnh hưởng từ quá trình đóng rắn. Maldonado-Codina và Efron (2004) cũng kết luận phương pháp sản xuất không gây ảnh hưởng lâm sàng đến độ nhạy tương phản hoặc độ bền vững của màng nước mắt trước kính.

Phân loại khiếm khuyết (Efron & Veys, 1992)Đặc điểm hình thái nhận diện
Mẻ mép (Nick)Mất một mẩu vật liệu nhỏ ở bờ mép kính
Rách mép (Tear)Đường nứt tách một phần hoặc toàn bộ liên tục với mép kính
Bờ gồ ghề (Roughness)Biên độ mép kính không đều, thiếu độ nhẵn
Thừa vật liệu (Flash)Chất liệu polyme dư thừa kéo dài vượt quá chu vi kính
Nứt thân (Split)Đường phân tách vật liệu trên thân kính, không thông với mép
Vết mờ (Blemish)Vùng giảm độ trong suốt, vẩn đục trên bề mặt hoặc trong chất kính
Lệch tâm vùng quang học (Eccentric optic zone)Vùng quang học không đồng tâm với chu vi tổng thể của kính
Phân mảnh (Multiple pieces)Kính bị đứt vỡ hoàn toàn thành nhiều mảnh rời rạc

An toàn lao động và viêm da tiếp xúc trong nhà máy sản xuất

Các dây chuyền sản xuất kính tiếp xúc mềm phần lớn khép kín và tự động hóa, nhưng nhân sự kỹ thuật bảo trì máy móc vẫn có nguy cơ phơi nhiễm monomer chưa phản ứng. Lee và cộng sự (2009) đã báo cáo một trường hợp nam công nhân bảo trì 36 tuổi người Trung Quốc xuất hiện tổn thương viêm da dạng chàm, vảy sừng tái phát ở đầu ngón tay cái, ngón trỏ và ngón giữa hai bàn tay sau 9 tháng làm việc trong nhà máy sản xuất kính tiếp xúc mềm dùng một lần.

Các monomer chính tham gia phản ứng bao gồm 2-hydroxyethyl methacrylate (2-HEMA), glycerol monomethacrylate (GMA) và ethyleneglycol dimethacrylate (EGDMA), kèm các dung môi hỗ trợ như dầu máy, acetone và cồn isopropyl. Mặc dù công nhân có trang bị bảo hộ cá nhân gồm ủng an toàn, kính bảo hộ và găng tay cao su latex, monomer acrylate vẫn có khả năng thẩm thấu nhanh qua màng cao su latex trong thời gian ngắn. Khi công nhân được điều chuyển sang khu vực xử lý sản phẩm đã polyme hóa hoàn toàn và không còn tiếp xúc với monomer tự do, triệu chứng viêm da tiếp xúc chấm dứt hoàn toàn mà không tái phát.

Kết luận và định hướng ứng dụng lâm sàng

Công nghệ chế tạo kính tiếp xúc mềm đã tiến bộ vượt bậc từ kỹ thuật tiện gọt thủ công sang các dây chuyền đúc khuôn hoàn toàn tự động với độ chính xác cao. Kỹ thuật đúc khuôn hiện giữ vai trò chủ lực nhờ đáp ứng được số lượng khổng lồ với chi phí thấp cho các dòng kính thay thế thường xuyên và dùng một lần hàng ngày, trong khi tiện gọt vi tính hóa duy trì vai trò cốt lõi đối với các thiết kế kính đặt hàng riêng theo biên độ giác mạc phức tạp.

Bình luận: Bề mặt vi thể và thiết kế mép viền là yếu tố quyết định sự tương thích sinh học giữa kính tiếp xúc và bề mặt nhãn cầu. Các vết tiện (lathe marks) cơ học có thể gia tăng ma sát cơ học lên biểu mô giác mạc và kết mạc mi, trong khi hiện tượng polyme thừa (flash) từ quá trình đúc khuôn có thể gây tổn thương dạng trợt trợt rìa giác mạc. Sự hiểu biết về phương pháp gia công giúp bác sĩ nhãn khoa lý giải được nguyên nhân kích ứng bề mặt hoặc lắng đọng protein bất thường trên từng nhóm bệnh nhân cụ thể. Thông tin theo Contact Lens Practice (Nathan Efron, 2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

  • Kiểm tra mép bờ kính dưới sinh hiển vi: Khi bệnh nhân phàn nàn cộm xốn ngay sau khi mở gói kính mới, cần kiểm tra tìm các khuyết tật mép như nick, tear hoặc flash trước khi quy kết cho bất dung nạp dung dịch ngâm.
  • Cân nhắc kỹ thuật tiện cho mắt bất thường: Với bệnh nhân loạn thị cao hoặc giác mạc chóp lệch tâm cần kính mềm chỉnh quang sai (aberration-correcting), chỉ định dòng kính tiện gọt tùy biến (custom lathed) mang lại khả năng tối ưu hóa trục quang học tốt hơn kính đúc đại trà.
  • Cảnh giác nguy cơ dị ứng monomer ở nhân viên y tế và kỹ thuật viên: Khi thao tác hoặc tiếp xúc với monomer lỏng trong môi trường thực hành hoặc sản xuất, găng tay latex không ngăn được acrylate; cần sử dụng găng tay chuyên dụng kháng hóa chất (như nitrile dày hoặc vật liệu ngăn thẩm thấu acrylate).

Tài liệu tham khảo:

Nathan Efron, 2018, Soft Lens Manufacture, Contact Lens Practice (Third Edition), Elsevier, Chapter 5, pp. 61-67.e1, ISBN: 978-0-7020-6660-3.

Xem thêm