Hệ Thống Chăm Sóc Kính Tiếp Xúc Cứng: Dung Dịch Khử Trùng, Làm Sạch Và Quy Trình Xử Lý Kính Thử

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Theo chương 17 thuộc cuốn sách Contact Lens Practice (2018) của tác giả Philip B Morgan, các hệ thống chăm sóc kính tiếp xúc cứng (rigid contact lenses - RGP) đòi hỏi quy trình khử trùng, làm sạch và ngâm dưỡng chuyên biệt nhằm duy trì tính tương thích sinh học và sự an toàn cho bề mặt nhãn cầu.

Giới thiệu chung về hệ thống chăm sóc kính cứng

Các nguyên lý chung về chăm sóc kính tiếp xúc như lý do cần làm sạch, khử trùng và kiểm soát pháp lý đã được thiết lập rõ ràng. Đối với kính tiếp xúc cứng, các hệ thống dung dịch đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ bề mặt nhãn cầu, ngăn ngừa biến chứng nhiễm trùng và tối ưu hóa độ êm ái cho người sử dụng trong suốt thời gian đeo kính dài hạn.

Dung dịch khử trùng và làm tăng độ thấm ướt

Truyền thống, các sản phẩm dành cho kính cứng sử dụng chất bảo quản benzalkonium chloride, thiomersal và chlorhexidine. Tuy nhiên, bằng chứng từ Rosenthal và cộng sự (1986) cho thấy nồng độ chlorhexidine hoặc benzalkonium chloride tích tụ gắn vào bề mặt kính cứng có thể gây ra phản ứng độc tính trên bề mặt nhãn cầu (ocular surface) sau khi chèn kính. Do đó, các sản phẩm hiện đại đã giảm nồng độ chlorhexidine (như trong sản phẩm Boston Advance) hoặc chuyển sang dùng polyhexanide (5 ppm) làm chất khử trùng chính hoặc phụ.

Dung dịch đa năng (multipurpose solutions - MPS) kết hợp làm sạch và khử trùng cho kính cứng thấm khí đã dần thay thế các hệ thống đơn chức năng. Nghiên cứu của Boost và cộng sự (2006) chỉ ra rằng dung dịch đa năng cho kính cứng có sự giảm dần hoạt tính trong thời hạn 3 tháng sử dụng được khuyến cáo nhưng vẫn đạt mức chấp nhận được; đáng chú ý, khả năng khử trùng bị suy giảm nhanh hơn khi dung dịch được bảo quản trong tủ lạnh. Đặc biệt, Boost và cộng sự (2012) nhấn mạnh các dung dịch khử trùng kính cứng không có khả năng tiêu diệt loài Acanthamoeba trong thời gian khử trùng tiêu chuẩn mà nhà sản xuất khuyến cáo.

Bên cạnh vai trò diệt khuẩn, dung dịch ngâm kính cứng còn đóng vai trò là chất làm tăng độ thấm ướt (wetting agents) và chất điều hòa (conditioning agents). Chất này hoạt động như một chất bôi trơn giúp bảo vệ biểu mô giác mạc và bờ mi khi đưa kính vào mắt, giảm thiểu cảm giác khó chịu ban đầu. Tác dụng thứ hai của việc làm thấm ướt bề mặt kính tốt là biến bề mặt kính thành ưa nước để duy trì màng nước mắt trước kính ổn định, đồng thời tăng tính tương thích sinh học giúp giảm lắng đọng protein denatured.

Các tác nhân điều hòa bề mặt bao gồm Polyvinyl alcohol (PVA) – một polymer mang điện tích dương được thu hút bởi bề mặt mang điện tích âm của kính chứa methacrylic acid để tạo độ thấm ướt cao hơn (Walker, 1997). Hydroxyethylcellulose được bổ sung để tăng độ nhớt. Ngoài ra, các hệ thống này còn chứa hệ đệm duy trì pH ổn định và các chất tạo chelate giúp tăng cường khả năng diệt khuẩn và hỗ trợ làm sạch.

Sản phẩm & Nhà sản xuấtThành phần chất bảo quản & Tác nhân điều hòa / Tăng độ nhớt
Total Care (Abbott Medical Optics)Polyhexanide (5 ppm), Hydroxyethyl cellulose
Regard K RGP (Advanced Eyecare Research)Oxychlorite (tài liệu không nêu ppm), Pluronic F127, Hydroxypropyl methylcellulose
Opti-Free GP (Alcon)Polyquad (11 ppm), Poloxamine, Hydroxypropyl guar
Boston Advance (Bausch & Lomb)Polyhexanide (5 ppm), Chlorhexidine (30 ppm), Polyquaternium 10, Polyvinyl alcohol, Derivatized polyethylene glycol, Cellulose viscosifier
Boston Simplus (Bausch & Lomb)Polyhexanide (5 ppm), Chlorhexidine (30 ppm), Poloxamine, Hydroxypropyl methylcellulose
Unique pH (Menicon)Polyquad (11 ppm), Poloxamine, Hydroxypropyl guar

Dung dịch làm sạch

Một số dòng kính cứng vẫn sử dụng dung dịch làm sạch riêng biệt tách rời với dung dịch ngâm bảo quản/khử trùng. Các dung dịch làm sạch riêng cho kính cứng có độ tẩy rửa mạnh hơn so với dung dịch kính mềm vì chất tẩy rửa khó thâm nhập sâu vào cấu trúc vật liệu kính cứng, hạn chế nguy cơ gây độc cho mắt. Ví dụ, sản phẩm Boston Advance Cleaner (Bausch & Lomb) chứa huyền phù hạt silica vi mô đóng vai trò như chất đánh bóng nhẹ giúp loại bỏ các mảng bám protein biến tính dai dẳng, kết hợp với gốc cồn giúp hòa tan cặn bẩn bản chất lipid.

Dung dịch tẩy rửa protein

Việc tẩy rửa protein trên kính cứng có vai trò quan trọng hơn đáng kể so với kính mềm do thời gian sử dụng của kính cứng kéo dài (thường trên 6 tháng). Các hệ thống enzym tẩy protein của kính mềm hầu hết có thể áp dụng cho kính cứng. Tần suất tẩy protein định kỳ biến thiên từ hàng tuần đến hàng tháng, phụ thuộc vào bản chất vật liệu kính, nồng độ hoạt chất enzym và đặc điểm sinh học của từng bệnh nhân (người có cơ địa tăng tiết protein hoặc thời gian đeo kính kéo dài trong ngày cần xử lý thường xuyên hơn).

Khử trùng bộ kính thử lâm sàng

Các quy trình chăm sóc tiêu chuẩn diệt được hầu hết vi khuẩn, vi-rút, nấm và nguyên sinh động vật. Tuy nhiên, tác nhân lây nhiễm dạng prion – mầm bệnh protein biến đổi gây bệnh Bò điên biến thể (variant Creutzfeldt–Jakob disease - vCJD) – có khả năng chống chịu với các phương pháp diệt khuẩn thông thường và tồn tại nguy cơ lý thuyết lây truyền qua giọt nước mắt khi dùng chung kính thử.

College of Optometrists khuyến cáo ưu tiên dùng kính thử 1 lần hoặc áp dụng thử kính dựa trên thông số khúc xạ và hình thái nhãn cầu (empirical fitting). Trong trường hợp bắt buộc tái sử dụng bộ kính thử phức tạp (như trên bệnh nhân giác mạc chóp - keratoconus), quy trình khử trùng prions bắt buộc phải áp dụng. Comoy và cộng sự (2003) chứng minh Menicon Progent và Menicon MeniLAB (lần lượt chứa 0.4% và 0.5% sodium hypochlorite) làm giảm khả năng lây nhiễm prion trên bề mặt kính thử nghiệm ít nhất 10 triệu lần (factor of 10^7). Khuyến cáo hiện hành sử dụng dung dịch sodium hypochlorite 1% (tương đương 10,000 ppm chlorine hoạt tính) để ngâm xử lý an toàn mà không làm biến dạng cấu trúc kính cứng (Macalister & Buckley, 2002). Lưu ý giải pháp sodium hypochlorite không được áp dụng cho kính mềm.

Kết luận

Dung dịch chăm sóc đa năng đang trở thành tiêu chuẩn cho kính tiếp xúc cứng. Do tuổi thọ kính cứng thường kéo dài trên 6 tháng, việc bổ sung các biện pháp tẩy protein định kỳ là bắt buộc đối với một số bệnh nhân. Việc tái sử dụng bộ kính thử lâm sàng cần được hạn chế tối đa; khi cần tái sử dụng, dung dịch sodium hypochlorite 1% là giải pháp bắt buộc để loại bỏ nguy cơ lây nhiễm prion.

Bình luận: Thông tin theo [Contact Lens Practice, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Mặc dù các dung dịch đa năng hiện đại đã cải thiện đáng kể độ tuân thủ của bệnh nhân, bác sĩ lâm sàng cần lưu ý nguy cơ nhiễm trùng do Acanthamoeba vẫn tồn tại vì các dung dịch RGP hiện nay không thể tiêu diệt amip hoàn toàn trong thời gian ngâm tiêu chuẩn. Việc khử trùng bộ kính thử bằng Sodium Hypochlorite 1% là bước bắt buộc tuyệt đối trong các phòng khám khúc xạ nhãn khoa để phòng ngừa lây nhiễm chéo vCJD.

  • Khuyên bệnh nhân không bảo quản dung dịch ngâm kính cứng trong tủ lạnh do làm suy giảm nhanh khả năng khử trùng của dung dịch đa năng.
  • Không dùng dung dịch ngâm kính cứng làm sạch amip Acanthamoeba trong thời gian ngâm tiêu chuẩn; cần hướng dẫn vệ sinh cơ học lau rửa bổ sung.
  • Áp dụng dung dịch Sodium Hypochlorite 1% (10,000 ppm chlorine) để khử trùng bộ kính thử RGP dùng lại nhằm loại bỏ nguy cơ lây nhiễm prion.
  • Kiểm tra định kỳ lắng đọng protein trên kính cứng mỗi 3-6 tháng để chỉ định dung dịch tẩy enzym phù hợp với tuổi thọ kính kéo dài >6 tháng.

Tài liệu tham khảo:

Morgan, P. B. (2018). Rigid Lens Care Systems. In Contact Lens Practice (3rd ed., pp. 163-164.e1). Elsevier.

Xem thêm