Bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (IC80) của Dr. Suma Ganesh đã trình bày về chiến lược quản lý lác đồng hành mắc phải cấp tính (acute acquired concomitant esotropia) ở trẻ em, một tình trạng đang có xu hướng gia tăng liên quan đến việc sử dụng thiết bị điện tử và ảnh hưởng từ đại dịch COVID-19. Lác đồng hành mắc phải cấp tính được định nghĩa là rối loạn căn chỉnh nhãn cầu với độ lác không điều tiết, khởi phát sau 6 tháng tuổi ở trẻ khỏe mạnh, đặc trưng bởi khởi phát đột ngột, song thị (diplopia), độ lác đồng hành (comitant) ở mọi hướng nhìn và vận nhãn bình thường.
Phân loại và đặc điểm lâm sàng
Tác giả phân loại tình trạng này thành 5 nhóm chính dựa trên cơ chế bệnh sinh: (1) Loại Swan: do che mắt kéo dài gây gián đoạn hợp nhất hai mắt (binocular fusion); (2) Loại Burian-Franceschetti: chiếm 30% các trường hợp, thường gặp ở trẻ có sai lệch khúc xạ tối thiểu, khởi phát do căng thẳng thể chất hoặc tâm lý; (3) Loại Belchovsky: liên quan đến cận thị chưa chỉnh kính và làm việc gần quá mức; (4) Loại 4: liên quan đến viễn thị cao, có thể kiểm soát bằng chỉnh kính; (5) Loại 5: liên quan đến bệnh lý nội sọ, thường kèm theo song thị, suy giảm phân kỳ (divergence insufficiency) hoặc hội chứng chữ A (A-pattern) nếu có não úng thủy (hydrocephalus) và rung giật nhãn cầu (nystagmus). Việc chẩn đoán cần chú ý đến các triệu chứng làm giảm chất lượng cuộc sống như song thị, suy giảm thị giác hai mắt (stereopsis) và nguy cơ nhược thị.
Chiến lược quản lý và phẫu thuật
Quy trình quản lý thường bắt đầu bằng chỉnh kính, sử dụng lăng kính (prisms) và phẫu thuật. Tác giả nhấn mạnh vai trò của thích nghi lăng kính (prism adaptation) trước phẫu thuật để xác định góc lác tối đa, giúp đạt kết quả tốt hơn và tránh tình trạng thiếu hụt độ lác (undercorrection). Trong nghiên cứu hồi cứu so sánh giữa lác đồng hành mắc phải (ANEET) và lác đồng hành một phần do điều tiết (PART), kết quả cho thấy sự thành công về mặt vận động ở cả hai nhóm, tuy nhiên thị giác hai mắt (BSV) tốt hơn ở nhóm ANEET (81,2% so với 66,6%). Tác giả cho rằng việc trì hoãn phẫu thuật ở nhóm PART do ưu tiên đeo kính có thể là nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt này.
Vai trò của Botulinum Toxin
Botulinum Toxin được xem là một lựa chọn thay thế cho phẫu thuật lác truyền thống, đặc biệt tại các trung tâm y tế tuyến dưới nơi thiếu hụt bác sĩ gây mê cho trẻ em. Một nghiên cứu năm 2025 trên American Journal of Ophthalmology với 3 năm theo dõi đã so sánh 44 bệnh nhân tiêm Botox và 32 bệnh nhân phẫu thuật (độ lác trung bình 35 diop lăng kính). Kết quả cho thấy phẫu thuật mang lại tỷ lệ thành công cao hơn có ý nghĩa thống kê tại thời điểm 6 tháng. Tuy nhiên, Botox có ưu điểm là thời gian gây mê và chăm sóc hậu phẫu ngắn hơn đáng kể, cho phép can thiệp sớm hơn để bảo tồn thị giác hai mắt cho trẻ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu so sánh ANEET/PART | 38 bệnh nhân ANEET, 33 bệnh nhân PART |
| Tuổi trung bình nhóm ANEET | 10 ± 4 tuổi |
| Thời gian theo dõi trung bình ANEET | 38,51 tuần |
| Thời gian theo dõi trung bình PART | 48,6 tuần |
| Tỷ lệ BSV nhóm ANEET | 81,2% |
| Tỷ lệ BSV nhóm PART | 66,6% |
| Cỡ mẫu nghiên cứu Botox vs Phẫu thuật (2025) | 44 bệnh nhân Botox, 32 bệnh nhân phẫu thuật |
| Độ lác trung bình nghiên cứu 2025 | 35 diop lăng kính |
Bình luận: Thông tin theo Dr. Suma Ganesh, AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh Botox là giải pháp thay thế hữu ích trong bối cảnh hạn chế về gây mê, tuy nhiên phẫu thuật vẫn là tiêu chuẩn vàng về hiệu quả lâu dài. Cần lưu ý rằng dữ liệu về Botox trong tài liệu này mang tính chất tổng quan từ y văn, không phải là hướng dẫn liều lượng cụ thể.
- Ưu tiên đánh giá thích nghi lăng kính trước phẫu thuật để xác định góc lác tối đa.
- Cân nhắc sử dụng Botulinum Toxin như một giải pháp can thiệp sớm để bảo tồn thị giác hai mắt khi điều kiện gây mê hạn chế.
- Theo dõi sát bệnh nhân sau phẫu thuật để phát hiện sớm tình trạng lác tái phát hoặc lệch hướng (exodrift).
- Phối hợp chỉnh kính và lăng kính Fresnel trong giai đoạn chờ đợi để duy trì thị giác hai mắt.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Suma Ganesh, 2026, Acute Concomitant Squints Botulinum Toxin and Surgery, AIOC 2026 IC80, Video ID: eRNu0yBVGNs.