Tài liệu từ chương sách năm 2009 về phẫu thuật bề mặt nhãn cầu mô tả chi tiết các chỉ định và kỹ thuật cho bóc tách biểu mô (epithelial debridement) và cắt bỏ giác mạc nông (superficial keratectomy). Bóc tách biểu mô được định nghĩa là việc loại bỏ phẫu thuật chỉ lớp biểu mô giác mạc, trong khi cắt bỏ giác mạc nông bao gồm loại bỏ biểu mô cùng với các mô xơ, mạch máu hoặc mô loạn dưỡng dưới biểu mô, thường bao gồm cả màng Bowman và nhu mô nông.
Chỉ định bóc tách biểu mô
Bóc tách biểu mô được chỉ định cho các mục đích chẩn đoán như vi sinh vật học và mô bệnh học. Trong điều trị nhiễm trùng, thủ thuật này giúp tăng tốc độ hồi phục bằng cách giảm tải lượng mô nhiễm trùng (debulking) trong các bệnh lý như viêm giác mạc do Herpes simplex, Acanthamoeba và nấm. Đối với các bệnh lý loạn dưỡng, thủ thuật này được áp dụng để cắt bỏ biểu mô loạn dưỡng và màng Bowman trong các trường hợp như loạn dưỡng Reis-Bücklers, loạn dưỡng bản đồ-chấm-vân tay (map-dot-fingerprint dystrophy) và các trường hợp xói mòn tái phát do chấn thương hoặc vô căn. Ngoài ra, thủ thuật còn được dùng để loại bỏ bệnh lý dải băng giác mạc (khi kết hợp với chất tạo phức canxi), điều trị sự phát triển biểu mô sau LASIK, loại bỏ phù biểu mô trong phẫu thuật dịch kính và điều trị loét vernal shield.
Kỹ thuật bóc tách biểu mô
Trước khi thực hiện, bệnh nhân cần được thông báo về khả năng phải lặp lại thủ thuật. Dưới gây tê tại chỗ, bác sĩ sử dụng vành mi và thực hiện tại đèn khe hoặc kính hiển vi phẫu thuật. Các dụng cụ bao gồm tăm bông vô trùng, miếng bọt biển cellulose, thìa cùn (như Kimura) hoặc lưỡi dao đầu tròn số 64 (Beaver blade). Việc loại bỏ biểu mô được thực hiện bằng các đường quét nhẹ nhàng trên bề mặt giác mạc mà không gây áp lực hậu nhãn cầu đáng kể. Cần tránh cắt vào nhu mô nông khi dùng dao sắc. Fluorescein được sử dụng để xác định các vùng biểu mô còn sót lại. Sau khi loại bỏ hoàn toàn, bề mặt giác mạc có thể được làm nhẵn bằng miếng bọt biển cellulose. Bệnh nhân thường cảm thấy đau từ mức độ trung bình đến nặng cho đến khi biểu mô hồi phục hoàn toàn.
Chỉ định và kỹ thuật cắt bỏ giác mạc nông
Cắt bỏ giác mạc nông chia sẻ nhiều chỉ định với bóc tách biểu mô, bao gồm chẩn đoán mô bệnh học và loại bỏ các mô tăng sản, thoái hóa, hoại tử hoặc sẹo như thoái hóa nốt Salzmann, thoái hóa dạng cầu, bệnh lý dải băng giác mạc, mộng thịt, u bì giác mạc, sẹo giác mạc nông và thoái hóa dưới biểu mô phì đại ngoại vi. Thủ thuật cũng được chỉ định để cắt bỏ dị vật giác mạc, loại bỏ mờ giác mạc sau phẫu thuật khúc xạ (photorefractive keratectomy) và các loạn dưỡng mô giác mạc. Kỹ thuật này đòi hỏi việc thiết lập một mặt phẳng giữa màng xơ và màng Bowman bằng kẹp có răng và miếng bọt biển hoặc lưỡi dao. Khi mặt phẳng đã được thiết lập, việc bóc tách có thể hoàn tất bằng thìa tách thể mi hoặc lưỡi dao không cắt. Trong trường hợp khó, có thể cần phẫu thuật cắt bỏ sắc bén hoặc sử dụng microkeratome để tạo mặt phẳng lamellar với áp lực nội nhãn được nâng lên trên 65 mmHg.
Quản lý hậu phẫu và kết quả
Chăm sóc sau phẫu thuật bao gồm sử dụng kháng sinh tại chỗ và thuốc liệt điều tiết. Băng ép hoặc kính áp tròng băng điều trị có thể được sử dụng. Bệnh nhân cần được theo dõi chặt chẽ cho đến khi tái tạo biểu mô hoàn tất, thường trong vòng 2 đến 7 ngày. Thuốc chống viêm không steroid tại chỗ giúp kiểm soát đau, trong khi corticosteroid có thể có lợi nếu có viêm giác mạc đáng kể. Sau khi biểu mô hồi phục, liệu pháp bôi trơn bằng nước mắt nhân tạo hoặc dung dịch ưu trương được khuyến cáo. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ giảm triệu chứng cao, ví dụ 100% bệnh nhân trong một loạt 33 ca được báo cáo bởi Buxton và Constad đã giảm triệu chứng sau bóc tách biểu mô. Diamond burr (mũi khoan kim cương) được sử dụng để làm nhẵn màng Bowman, giúp tăng tốc độ lành thương và là một lựa chọn thay thế hiệu quả, ít tốn kém so với PTK trong điều trị xói mòn tái phát.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thời gian tái tạo biểu mô | 2 đến 7 ngày |
| Tỷ lệ giảm triệu chứng (Buxton & Fox) | 84.7% (13 mắt, theo dõi 6 tuần đến 48 tháng) |
| Tỷ lệ giảm triệu chứng (Buxton & Constad) | 100% (33 ca, theo dõi 2 tháng đến 7 năm) |
| Tỷ lệ tái phát (Buxton & Constad) | 3% |
| Cỡ mẫu nghiên cứu Sridhar et al. | 42 mắt của 39 bệnh nhân |
| Thời gian theo dõi trung bình (Tzelikis et al.) | 21.8 tháng |
Bình luận: Thông tin theo [Corneal Surgery, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật bóc tách biểu mô và cắt bỏ giác mạc nông vẫn là nền tảng trong quản lý các bệnh lý bề mặt giác mạc. Hạn chế chính của các thủ thuật này là thời gian hồi phục kéo dài và cảm giác đau hậu phẫu đáng kể. Việc sử dụng diamond burr đã cải thiện đáng kể kết quả điều trị xói mòn tái phát so với bóc tách đơn thuần. Cần lưu ý rằng việc sử dụng microkeratome trong cắt bỏ giác mạc nông đòi hỏi kỹ năng phẫu thuật cao để tránh biến chứng thủng giác mạc.
- Sử dụng diamond burr để làm nhẵn màng Bowman giúp cải thiện kết quả điều trị xói mòn giác mạc tái phát.
- Luôn kiểm tra bề mặt giác mạc bằng fluorescein sau khi bóc tách để đảm bảo loại bỏ hoàn toàn biểu mô bệnh lý.
- Cần tư vấn kỹ cho bệnh nhân về tình trạng đau sau phẫu thuật và thời gian hồi phục biểu mô từ 2-7 ngày.
- Sử dụng kính áp tròng băng điều trị hoặc băng ép để hỗ trợ quá trình lành thương và giảm đau cho bệnh nhân.
- Duy trì liệu pháp bôi trơn bề mặt nhãn cầu lâu dài sau khi biểu mô đã lành để ngăn ngừa tái phát.
Tài liệu tham khảo:
Tina C. Lucas-Glass, Christopher J. Rapuano, 2009, Chapter 17: Epithelial debridement and superficial keratectomy, Corneal Surgery, 145-149.