Kỹ thuật lấy bệnh phẩm kết mạc, giác mạc và phẫu thuật cắt bỏ, sinh thiết trong nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Nghiên cứu tổng quan về các kỹ thuật lấy bệnh phẩm và can thiệp phẫu thuật bề mặt nhãn cầu (Nehls & Barney, 2009) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán chính xác các tình trạng viêm nhiễm đe dọa thị lực. Tỷ lệ thu hồi bệnh phẩm nuôi cấy giác mạc dao động từ 38% đến 67%, đòi hỏi quy trình lấy mẫu chuẩn xác để tối ưu hóa kết quả điều trị.

Nuôi cấy giác mạc

Viêm giác mạc nhiễm trùng là tình trạng cấp cứu nhãn khoa. Các tổn thương lớn, trung tâm hoặc không đáp ứng với điều trị kinh nghiệm cần được lấy bệnh phẩm. Bệnh nhân được gây tê bằng proparacaine hydrochloride 0.5%. Sử dụng thìa bạch kim Kimura, dao mổ 15-blade hoặc tăm bông calcium alginate để cạo bờ tổn thương. Cần tránh tiếp xúc với mi mắt hoặc kết mạc để giảm thiểu tạp nhiễm. Bệnh phẩm được cấy trực tiếp lên môi trường thạch hoặc vận chuyển trong môi trường Amies không than hoạt tính. Việc bắt đầu kháng sinh trước khi lấy mẫu không làm thay đổi đáng kể tỷ lệ định danh vi khuẩn nhưng có thể làm chậm quá trình hồi phục mầm bệnh.

Nuôi cấy kết mạc

Chỉ định lấy bệnh phẩm kết mạc bao gồm viêm kết mạc vi khuẩn, virus hoặc nghi ngờ Chlamydia. Đối với viêm kết mạc vi khuẩn, sử dụng tăm bông lấy mẫu từ cùng đồ. Cần lưu ý tăm bông calcium alginate và tăm bông cotton có thể ức chế sự phát triển của một số vi khuẩn. Đối với viêm kết mạc do virus, tăm bông cotton thấm nước muối sinh lý cho hiệu suất thu hồi virus cao hơn môi trường vận chuyển thương mại. Chẩn đoán Chlamydia ở người lớn yêu cầu cạo kết mạc sụn mi bằng thìa Kimura hoặc đầu dao 15-blade để tìm thể vùi basophilic trên nhuộm Giemsa hoặc xét nghiệm miễn dịch huỳnh quang trực tiếp (IFA).

Sinh thiết kết mạc

Sinh thiết kết mạc thường được thực hiện ngoại trú dưới gây tê tại chỗ (proparacaine 0.5%, tetracaine 0.5% hoặc lidocaine 2% gel). Trong các trường hợp cần can thiệp rộng, có thể cần tiêm dưới kết mạc hoặc gây tê sau nhãn cầu. Bệnh phẩm cần được định hướng trên giấy lọc trước khi cố định trong formalin. Nếu cần làm xét nghiệm đông lạnh hoặc hóa mô miễn dịch, mẫu phải được cấp đông nhanh trong nitơ lỏng và bảo quản ở -70°C. Cần tránh làm dập nát mô để đảm bảo chẩn đoán mô bệnh học chính xác.

Chấn thương kết mạc

Chấn thương kết mạc có thể là vết thương kín hoặc hở, cần loại trừ tổn thương xuyên nhãn cầu. Các vết rách nhỏ hơn 1 cm thường không cần khâu và sẽ tự biểu mô hóa trong 1-3 ngày. Nếu cần khâu, sử dụng chỉ tự tiêu 6-0 đến 8-0 polyglactin 910. Cần thận trọng tránh khâu bao Tenon vào vết thương kết mạc để ngăn ngừa hình thành nang hoặc sẹo co rút. Kháng sinh mỡ được chỉ định dùng 2 lần/ngày trong 1 tuần sau chấn thương.

Cắt bỏ hoặc lùi kết mạc

Phẫu thuật cắt bỏ kết mạc thường được chỉ định để loại bỏ mô bệnh lý trong các bệnh lý viêm hoặc tân sinh như viêm giác mạc loét ngoại vi, ung thư biểu mô tuyến bã hoặc tân sinh nội biểu mô kết mạc. Kỹ thuật yêu cầu sử dụng kính hiển vi phẫu thuật. Sau khi cắt bỏ, có thể tiêm dưới kết mạc gentamicin 20 mg hoặc cefazolin 50 mg. Thông tin theo (Nehls & Barney, 2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ thu hồi nuôi cấy giác mạc38% đến 67%
Liều proparacaine hydrochloride0.5%
Liều lidocaine tiêm dưới kết mạc2% (có hoặc không có epinephrine 1:100.000)
Liều gentamicin tiêm dưới kết mạc20 mg
Liều cefazolin tiêm dưới kết mạc50 mg
Thời gian biểu mô hóa vết rách kết mạc1-3 ngày
Thời gian dùng kháng sinh mỡ sau chấn thương2 lần/ngày trong 1 tuần
Bình luận: Tài liệu cung cấp hướng dẫn chi tiết về kỹ thuật lấy mẫu và xử lý bệnh phẩm. Cần lưu ý rằng các loại tăm bông khác nhau có thể ảnh hưởng đến khả năng nuôi cấy vi khuẩn (đặc biệt là Chlamydia và Neisseria), do đó việc chọn lựa vật liệu lấy mẫu là yếu tố then chốt. Các khuyến cáo về liều lượng thuốc tiêm dưới kết mạc cần được cân nhắc dựa trên tình trạng dị ứng và bệnh lý nền của bệnh nhân.
  • Luôn kiểm tra khả năng tổn thương xuyên nhãn cầu trước khi thực hiện bất kỳ thủ thuật nào trên kết mạc.
  • Sử dụng giấy lọc để định hướng bệnh phẩm sinh thiết giúp nhà giải phẫu bệnh chẩn đoán chính xác hơn.
  • Tránh khâu bao Tenon vào vết thương kết mạc để giảm thiểu nguy cơ hình thành nang và sẹo co rút.
  • Ưu tiên sử dụng tăm bông Dacron hoặc thìa bạch kim thay vì tăm bông calcium alginate để tránh ức chế kết quả nuôi cấy.

Tài liệu tham khảo:

Sarah M. Nehls, Neal P. Barney, 2009, Chapter 16: Conjunctival and corneal cultures, resections, and biopsies, Corneal Surgery, 139-144.

Xem thêm