Cơ chế thải ghép
Thải ghép giác mạc bao gồm giai đoạn cảm ứng (nhánh hướng tâm) và giai đoạn biểu hiện (nhánh ly tâm). Trong nhánh hướng tâm, sự nhận diện kháng nguyên xảy ra qua hai con đường: con đường trực tiếp (tế bào trình diện kháng nguyên - APCs của người cho trình diện kháng nguyên MHC II cho tế bào T) và con đường gián tiếp (APCs của người nhận xử lý kháng nguyên người cho rồi trình diện cho tế bào T ngây thơ). Nhánh ly tâm là giai đoạn phá hủy, chủ yếu qua trung gian tế bào, trong đó tế bào CD4+ Th1 là tác nhân chính. Sự tiết IL-2 từ tế bào T CD4+ kích hoạt các tế bào T và B khác, trong khi IFN-γ kích hoạt đại thực bào và gây biểu hiện kháng nguyên tại mô người cho. Vai trò của tế bào T gây độc CD8+ vẫn còn gây tranh cãi.
Giảm tính kháng nguyên của mô người cho
Các chiến lược giảm tải lượng kháng nguyên của mô người cho bao gồm loại bỏ biểu mô giác mạc, tiền xử lý mô bằng tia cực tím, oxy cao áp, kháng thể dị loài và bảo quản trong môi trường nuôi cấy cơ quan. Tuy nhiên, các kỹ thuật này chưa được chứng minh có ý nghĩa lâm sàng. Về tương hợp mô, nghiên cứu American Collaborative Corneal Transplant Study (CCTS) báo cáo không có lợi ích từ việc tương hợp HLA lớp I và II trong ghép giác mạc nguy cơ cao. Ngược lại, tương hợp ABO được ghi nhận giúp kéo dài thời gian sống của mảnh ghép trong CCTS, dù kết quả này vẫn còn gây tranh cãi so với các nghiên cứu khác.
Glucocorticosteroids
Corticosteroids là thuốc ức chế miễn dịch tại mắt hiệu quả nhất hiện nay, hoạt động thông qua ức chế các yếu tố phiên mã như AP-1 và NF-kappa B. Phác đồ điển hình bao gồm 1% prednisolone acetate mỗi 2 giờ trong vài tuần đầu, sau đó giảm dần. Trong các trường hợp nguy cơ cao, steroid toàn thân có thể được sử dụng như một liệu pháp bổ trợ, ví dụ methylprednisolone 125–250 mg tiêm tĩnh mạch tại thời điểm phẫu thuật, theo sau là prednisone 1 mg/kg/ngày giảm dần trong 3–6 tháng. Đối với thải ghép nặng, methylprednisolone 125–250 mg tiêm tĩnh mạch bolus được chỉ định, kết hợp với liệu pháp tại chỗ cường độ cao và prednisone đường uống 1 mg/kg/ngày. Triamcinolone 10–40 mg có thể được tiêm dưới kết mạc như một liệu pháp bổ trợ.
Cyclosporin A (CsA)
Cyclosporin A (CsA) là tác nhân ức chế miễn dịch thế hệ mới, ức chế cyclophilin, từ đó chặn phiên mã và sản xuất IL-2, hạn chế hoạt hóa tế bào T CD4+ và CD8+. CsA tại chỗ có độ hấp thu thấp do cấu trúc kỵ nước, thường được bào chế dưới dạng nhũ tương 0.05% hoặc 2% trong dầu olive. Các nghiên cứu cho thấy CsA tại chỗ có hiệu quả trong điều trị và phòng ngừa thải ghép. Đối với CsA toàn thân, liều dùng điển hình là 3 mg/kg/ngày, với nồng độ đáy mục tiêu từ 130–170 ng/mL (có thể lên tới 200 ng/mL). Cần theo dõi hàng tháng huyết áp, creatinine huyết thanh, men gan và công thức máu.
Tacrolimus
Tacrolimus (FK-506) là chất ức chế calcineurin có tiềm năng ức chế miễn dịch mạnh gấp 10–100 lần CsA in vitro. Liều khởi đầu khuyến cáo là 1 mg hai lần mỗi ngày, tăng dần 1 mg cho đến tối đa 4 mg hai lần mỗi ngày để duy trì nồng độ đáy 5–8 ng/mL. Tacrolimus toàn thân đã được sử dụng thành công trong các ca ghép giác mạc nguy cơ cao, với các tác dụng phụ tương tự CsA như độc tính trên thận và tăng huyết áp. Cần theo dõi chặt chẽ huyết áp, creatinine huyết thanh, nồng độ đáy tacrolimus và điện giải.
Azathioprine, Mycophenolate Mofetil (MMF) và Rapamycin
Azathioprine hiện không còn được coi là đơn trị liệu trong ghép giác mạc. Mycophenolate mofetil (MMF) là chất chống chuyển hóa ức chế sự tăng sinh tế bào T và B, với liều chuẩn 500–1000 mg hai lần mỗi ngày. Nghiên cứu cho thấy MMF có hiệu quả tương đương CsA trong phòng ngừa thải ghép. Rapamycin (sirolimus) ức chế sự tăng sinh tế bào lympho T do IL-2 kích thích mà không can thiệp vào hệ thống calcineurin, giúp giảm nguy cơ độc tính trên thận. Liều dùng rapamycin trong ghép thận thường điều chỉnh theo nồng độ đáy 4–12 ng/mL.
Kháng thể đơn dòng
Các kháng thể đơn dòng như anti-CD3, anti-CD6, basiliximab và Campath-1H đã được nghiên cứu để đảo ngược thải ghép cấp tính hoặc điều trị cảm ứng. Mặc dù có tiềm năng, việc sử dụng kháng thể đơn dòng vẫn bị hạn chế do phương pháp phân phối thuốc không hiệu quả qua giác mạc và các tác dụng phụ của liệu pháp toàn thân. Các nghiên cứu về phong tỏa con đường đồng kích thích CD40-CD154 cho thấy hứa hẹn trong việc thúc đẩy sự sống sót của mảnh ghép, tuy nhiên cần kết hợp với các tác nhân khác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thải ghép (nguy cơ cao) | 50–70% |
| Tỷ lệ thải ghép (chung) | 50–90% |
| Liều Prednisolone acetate 1% | Mỗi 2 giờ trong vài tuần đầu |
| Liều Methylprednisolone tiêm tĩnh mạch | 125–250 mg |
| Liều Prednisone đường uống | 1 mg/kg/ngày |
| Liều Triamcinolone tiêm dưới kết mạc | 10–40 mg |
| Liều CsA toàn thân | 3 mg/kg/ngày |
| Nồng độ đáy CsA mục tiêu | 130–170 ng/mL |
| Liều Tacrolimus | Khởi đầu 1 mg x 2 lần/ngày, tối đa 4 mg x 2 lần/ngày |
| Nồng độ đáy Tacrolimus mục tiêu | 5–8 ng/mL |
| Liều MMF | 500–1000 mg x 2 lần/ngày |
Bình luận: Thông tin theo [Djalilian et al., 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các chiến lược ức chế miễn dịch toàn thân đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với bác sĩ nội khoa để quản lý tác dụng phụ như độc tính trên thận và tăng huyết áp. Hạn chế của tài liệu là nhiều nghiên cứu được trích dẫn có cỡ mẫu nhỏ hoặc là nghiên cứu thí điểm, do đó cần thận trọng khi áp dụng phác đồ cho bệnh nhân cụ thể.
- Sử dụng corticosteroid tại chỗ là tiêu chuẩn vàng, cần theo dõi biến chứng đục thủy tinh thể và tăng nhãn áp.
- CsA và tacrolimus là các lựa chọn ức chế miễn dịch mạnh, cần theo dõi nồng độ đáy trong máu định kỳ.
- MMF là lựa chọn thay thế an toàn cho azathioprine với ít tác dụng phụ hơn trên tủy xương.
- Cần cá thể hóa phác đồ ức chế miễn dịch dựa trên tiền sử thải ghép và mức độ tân mạch giác mạc.
- Theo dõi sát chức năng thận và huyết áp khi sử dụng các thuốc ức chế calcineurin toàn thân.
Tài liệu tham khảo:
Ali R. Djalilian, Nariman Nassiri, Janet A. Lee, Edward J. Holland, 2009, Immunosuppression in high-risk keratoplasty, Corneal Surgery, 545-552.