Xử trí vỡ và rách giác củng mạc: Hướng dẫn lâm sàng cho bác sĩ nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Dữ liệu từ National Eye Trauma System Registry (1985–1991) trên 2939 bệnh nhân tại 48 trung tâm cho thấy phần lớn chấn thương xảy ra tại nhà (28%), chủ yếu ở nam giới dưới 40 tuổi (78%). Mục tiêu điều trị vỡ hoặc rách giác củng mạc bao gồm ngăn ngừa tổn thương thêm, phân loại và xử trí tổn thương kèm theo, đánh giá tiền phẫu, kiểm soát nhiễm trùng, ghi chép hồ sơ và tư vấn bệnh nhân.

Lịch sử và thăm khám

Cần xác định cơ chế chấn thương để đánh giá khả năng có dị vật nội nhãn hoặc dị vật hốc mắt. Các vật sắc nhọn như kim, mảnh thủy tinh, điện cực Taser (Taser dart electrodes) hoặc vật thể tốc độ cao từ máy móc có thể gây ra các vết thương nhỏ tự bịt kín. Cần thận trọng với các vết rách mi mắt hoặc cung mày vì có thể che giấu tổn thương xuyên nhãn cầu. Đối với mắt có tiền sử phẫu thuật, độ bền cấu trúc nhãn cầu bị ảnh hưởng bởi vị trí và hình dạng vết mổ, trong đó các vết mổ lớn ở vùng rìa (limbal wounds) liên quan đến phẫu thuật đục thủy tinh thể ngoài bao có nguy cơ cao hơn so với đường hầm củng mạc nhỏ.

Tư vấn bệnh nhân và tiên lượng

Bác sĩ cần thảo luận với sự trung thực và 'lạc quan thận trọng' (guarded optimism). Dữ liệu cho thấy 21% bệnh nhân kết thúc với thị lực 'không nhận thức ánh sáng' (no light perception). Các yếu tố tiên lượng tốt bao gồm thị lực đếm ngón tay hoặc tốt hơn, vết rách giác mạc đơn độc (dưới 8 mm), không sa dịch kính hoặc màng bồ đào, và không xuất huyết dịch kính. Tiên lượng ở chấn thương do vật sắc nhọn thường tốt hơn so với chấn thương đụng dập gây vỡ nhãn cầu.

Quản lý không phẫu thuật

Nguyên tắc điều trị vết thương tự bịt kín hoặc vết thương bán phần là ổn định vết thương và ngăn ngừa nhiễm trùng. Vết thương giác mạc bán phần nhỏ có thể được quản lý bằng kháng sinh tại chỗ và thuốc liệt điều tiết. Đối với vết rách nhỏ (2-3 mm), kính tiếp xúc băng (bandage soft contact lens) có thể hiệu quả trong việc nẹp vết thương. Keo dán mô cyanoacrylate (cyanoacrylate tissue adhesive) có thể hữu ích cho các vết rách nhỏ, vết thương thủng hoặc rò rỉ thủy dịch dai dẳng. Bệnh nhân cần được theo dõi sát để phát hiện viêm nội nhãn (endophthalmitis).

Quản lý phẫu thuật

Mục tiêu là khôi phục sự toàn vẹn của nhãn cầu và các mối quan hệ giải phẫu bình thường. Gây mê toàn thân được ưu tiên để tránh tăng áp lực hốc mắt do tiêm tê tại chỗ. Sử dụng thuốc giãn cơ không khử cực như vecuronium để ngăn ngừa tăng áp lực nội nhãn. Các vết rách giác mạc đơn giản được khâu bằng chỉ monofilament (nylon hoặc polypropylene), cỡ 10-0 cho giác mạc trong và 9-0 gần vùng rìa. Chỉ 11-0 có thể được cân nhắc gần hoặc tại trục thị giác để giảm sẹo. Đường khâu nên chiếm 85-95% độ dày mô đệm.

Xử trí sa mống mắt và chấn thương kèm theo

Mống mắt sa ra ngoài dưới 24-36 giờ thường an toàn để bảo tồn nếu mô còn khỏe mạnh. Nếu mô hoại tử hoặc nhiễm bẩn, cần cắt bỏ. Có thể sử dụng thuốc giãn đồng tử (epinephrine 1:10 000) hoặc thuốc co đồng tử (acetylcholine hoặc carbachol) để giải phóng mống mắt bị kẹt. Đối với chấn thương thủy tinh thể, nếu có đục thủy tinh thể nặng và tầm nhìn tốt sau khi khâu giác mạc, có thể thực hiện cắt thủy tinh thể nguyên phát (primary lensectomy).

Rách giác củng mạc không mất mô và có mất mô

Rách củng mạc nhỏ có thể khâu bằng chỉ nylon 8-0 hoặc polyglactin 7-0 (Vicryl). Đối với vết rách kéo dài ra sau, cần bộc lộ bằng cách mở kết mạc 360 độ. Nếu có mất mô, cần thay thế bằng mô giác củng mạc hiến tặng. Ghép phiến (lamellar graft) được chỉ định cho các vùng mất mô có bờ không đều hoặc mỏng. Ghép xuyên (penetrating keratoplasty) hiếm khi được thực hiện trong chấn thương cấp tính do nguy cơ viêm nhiễm cao.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu Registry2939 bệnh nhân, 48 trung tâm, 6 năm (1985-1991)
Tỷ lệ nam giới83%
Tỷ lệ bệnh nhân dưới 40 tuổi78%
Tỷ lệ chấn thương tại nhà28%
Tỷ lệ chấn thương do vật sắc nhọn24%
Tỷ lệ chấn thương do vật đụng dập19%
Tỷ lệ kết cục không nhận thức ánh sáng21%
Kích thước vết rách giác mạc tiên lượng tốtdưới 8 mm
Độ dày chỉ khâu mô đệm85 đến 95%
Bình luận: Thông tin theo Cox et al., 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật như khâu McCannel hoặc sử dụng keo dán mô là những lựa chọn quan trọng trong xử trí cấp cứu. Hạn chế chính của tài liệu là thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về hiệu quả của kháng sinh tĩnh mạch trong dự phòng viêm nội nhãn.
  • Luôn kiểm tra Seidel test để phát hiện rò rỉ thủy dịch ngay cả khi vết thương trông có vẻ tự bịt kín.
  • Ưu tiên khâu các vết rách giác mạc theo nguyên tắc bisecting (chia đôi) để đảm bảo khôi phục giải phẫu.
  • Sử dụng viscoelastic để bảo vệ nội mô và duy trì tiền phòng trong quá trình thao tác với mống mắt sa.
  • Tránh tiêm tê tại chỗ (peribulbar/retrobulbar) nếu nghi ngờ vỡ nhãn cầu để tránh làm sa thêm nội nhãn.
  • Luôn kiểm tra các góc phần tư củng mạc bằng cách mở kết mạc 360 độ nếu nghi ngờ tổn thương xuyên thấu.

Tài liệu tham khảo:

Constance A. Cox, William J. Dupps, Jr., Geoffrey J. Brent, David M. Meisler, 2009, Corneal and scleral ruptures and lacerations, Chapter 71, Ophthalmic Surgery: Principles and Techniques, 617-626.

Xem thêm