Nguyên lý cơ bản của OCT trong chẩn đoán Glaucoma: Ánh sáng, Lớp và Giới hạn

Bs Ngô Hữu Thế
4.11.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC 2026 về chủ đề cơ bản của OCT (Optical Coherence Tomography) tập trung vào ba khía cạnh chính: ánh sáng, các lớp võng mạc và giới hạn kỹ thuật trong thực hành lâm sàng. OCT hoạt động dựa trên nguyên lý phản xạ ánh sáng cận hồng ngoại (near-infrared beam) từ võng mạc, tương tự như siêu âm nhưng sử dụng sóng ánh sáng để xác định độ sâu và độ dày của mô thông qua việc đo thời gian trễ của sóng phản xạ, từ đó tái tạo hình ảnh ba chiều (3D) từ nhiều A-scan.

Ánh sáng và các thế hệ OCT

OCT hiện đại sử dụng các thế hệ công nghệ khác nhau với độ phân giải và tốc độ quét khác biệt. Spectral Domain OCT (SD-OCT) là thế hệ thứ hai, hiện được sử dụng phổ biến nhất trong thực hành lâm sàng, có độ phân giải trục khoảng 5 micron và độ phân giải ngang 15 micron. SD-OCT cho phép đo đồng thời các lớp võng mạc với tốc độ từ 20.000 đến 70.000 A-scan mỗi giây, giúp giảm thiểu nhiễu do cử động (motion artifacts). Thế hệ thứ ba là Swept Source OCT (SS-OCT), sử dụng laser có thể điều chỉnh bước sóng (tunable laser) với bước sóng dài hơn, cho phép xuyên thấu sâu hơn vào mô võng mạc, giúp quan sát tốt hơn cả hắc mạc và dịch kính. SS-OCT đạt tốc độ quét từ 100.000 đến 400.000 A-scan mỗi giây và có vùng quét rộng hơn so với các thế hệ trước.

Thông số kỹ thuậtKết quả theo tài liệu
Độ phân giải trục (SD-OCT)5 micron
Độ phân giải ngang (SD-OCT)15 micron
Tốc độ quét (SD-OCT)20.000 - 70.000 A-scan/giây
Tốc độ quét (SS-OCT)100.000 - 400.000 A-scan/giây
Đường kính đo RNFL (Heidelberg)3,4 - 3,5 mm (tùy chọn 4,1 mm hoặc 4,7 mm)

Các lớp võng mạc và chẩn đoán Glaucoma

Trong chẩn đoán Glaucoma, OCT dựa trên giả định rằng sự chết của tế bào hạch (ganglion cell) dẫn đến teo và giảm thể tích mô. Thay vì đếm trực tiếp số lượng tế bào hạch, OCT sử dụng độ mỏng của các lớp võng mạc làm chỉ dấu thay thế (surrogate) cho tổn thương. Ba phần chính được đo lường bao gồm: lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL), đầu dây thần kinh thị giác (optic nerve head) và phức hợp tế bào hạch (ganglion cell complex) tại hoàng điểm. Các thiết bị từ các nhà sản xuất khác nhau như Heidelberg và Zeiss có cách tiếp cận khác nhau trong việc xác định mốc giải phẫu. Ví dụ, Heidelberg sử dụng mốc giải phẫu là lỗ màng Brooks (Brooks membrane opening) để đo chiều rộng vành tối thiểu (minimum rim width), trong khi Zeiss xây dựng khối 6 mm x 6 mm xung quanh đầu dây thần kinh thị giác để đo lường.

Giới hạn kỹ thuật và sai số phân đoạn

Sai số phân đoạn (segmentation errors) là hạn chế lớn nhất trong phân tích OCT, thường do cường độ tín hiệu kém, đĩa thị nghiêng (tilted discs), màng trước võng mạc (epiretinal membranes), bong dịch kính sau (posterior vitreous detachment) hoặc teo quanh gai thị (peripapillary atrophy). Ví dụ, máy có thể nhầm lẫn màng trước võng mạc với màng ngăn trong (ILM) làm ranh giới đo lường. Ngoài ra, nhiễu do chớp mắt (blink artifact) hoặc các đục môi trường (media opacities) như xuất huyết dịch kính cũng gây cản trở tín hiệu. Do sự khác biệt về thuật toán và mốc giải phẫu giữa các thiết bị, một phép đo 76 micron trên máy Heidelberg có thể không tương đương với 76 micron trên máy Zeiss. Do đó, tính nhất quán khi sử dụng cùng một nền tảng thiết bị là yếu tố quan trọng nhất trong việc theo dõi tiến triển bệnh.

Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không so sánh chéo kết quả giữa các hãng máy khác nhau do sự khác biệt về thuật toán phân đoạn và mốc giải phẫu. Hạn chế của bài giảng là không đi sâu vào các bảng phân loại giai đoạn bệnh cụ thể mà tập trung vào nguyên lý đo lường.
  • Luôn sử dụng cùng một thiết bị OCT để theo dõi tiến triển bệnh nhân Glaucoma.
  • Kiểm tra kỹ hình ảnh OCT để phát hiện sai số phân đoạn do màng trước võng mạc hoặc đĩa thị nghiêng.
  • Hiểu rõ mốc giải phẫu mà thiết bị đang sử dụng (ví dụ: lỗ màng Brooks) để diễn giải đúng kết quả.
  • Cảnh giác với các yếu tố gây nhiễu tín hiệu như đục môi trường hoặc chớp mắt khi đánh giá độ dày RNFL.

Tài liệu tham khảo:

Amit Kamdar, 2026, Lights, Layers, and Limits, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: fcWC0BflQjE.

Xem thêm